15. Ocena wpływu czynników środowiska na stan zdrowotny lasów w 1999 roku i przewidywany kierunek zmian w najbliższych latach -

Jerzy Wawrzoniak

Stan zdrowotny lasów jest kształtowany przez kompleks czynników środowiska oddziaływujący na ekosystemy leśne w zmiennym układzie czasowym i przestrzennym. Do najważniejszych czynników determinujących kondycję lasów należą czynniki abiotyczne w tym antropogeniczne oraz czynniki biotyczne.
Wśród czynników abiotycznych oddziałujących na stan zdrowotny lasu tylko dwa z nich są uwzględniane w programie monitoringu lasu: opady atmosferyczne i zanieczyszczenie powietrza. W 1999 roku sumy opadów w okresie wegetacyjnym na przeważającym obszarze kraju przekroczyły normę wieloletnią a to oznacza dostateczne zaspokojenie potrzeb wodnych drzewostanów. Tylko w Krainie Śląskiej i Sudeckiej opady w okresie wegetacyjnym były niższe od wieloletniej normy ale nie spowodowało to zwiększenia udziału drzew uszkodzonych w drzewostanach tych krain. Jednak w Polsce południowej w Krainach: Małopolskiej, Śląskiej i Sudeckiej od 1997 roku suma opadów w okresie wegetacyjnym stale się zmniejsza, osiągając w 1999 roku w dwu ostatnich wielkości poniżej średniej wieloletniej. Utrzymanie się tej tendencji w kolejnych latach może przynieść obniżenie stanu zdrowotnego drzewostanów w tej części kraju. Szczególnie dotkliwie mogą to odczuć drzewostany świerkowe rosnące w wyższych położeniach, gdzie płytka gleba nie pozwala na rozwinięcie głębszego systemu korzeniowego. Spadek udziału drzew zdrowych w 1999 roku w drzewostanach świerkowych Polski południowej może być pierwszym symptomem tych niekorzystnych zmian w kolejnych latach.
Oddziaływanie czynników antropogenicznych na lasy w skali kraju wykazuje tendencję malejącą, chociaż lokalnie ich wpływ na stan zdrowotny lasów może być bardzo duży.
Poziomo koncentracji SO2 i NO2 od kilku lat obniża się. W 1999 roku średnie roczne wartości stężenia SO2 w powietrzu na terenach leśnych zawierały się w przedziale od 4,07 ľg/m3 do 10,38 ľg/m3 i były wyraźnie niższe od wartości dopuszczalnych dla kraju (40,0 ľg/m3) i wartości dopuszczalnych dla parków narodowych (15 ľg/m3). Taki poziom stężeń dwutlenku siarki nie wpływa bezpośrednio na procesy fizjologiczne drzew a jego pośredni wpływ na drzewostany poprzez zmianę kwasowości gleby jest minimalny. Średnioroczne koncentracje NO2 w powietrzu w 1999 roku wahały się od 3,99 ľg/m3 do 8,00 ľg/m3 i również były znacznie niższe od stężeń dopuszczalnych, wynoszących dla kraju 40 ľg/m3 , dla parków narodowych 20 ľg/m3 .
Depozyt związków biogennych w 1999 roku utrzymywał się na podobnym poziomie jak w latach poprzednich. Jego wartość należy jednak do najwyższych w Europie. Stały wysoki dopływ związków biogennych do ekosystemów leśnych w dłuższym okresie czasu może spowodować wzrost poziomu żyzności siedlisk leśnych. Prowadzi to do zmian składu gatunkowego roślinności runa, wzrostu bonitacji i zwiększenia przyrostu miąższości drzewostanów. W 1998 roku przeprowadzono po raz pierwszy ocenę roślinności runa leśnego na stałych powierzchniach obserwacyjnych II rzędu. Będzie ona powtarzana w okresach pięcioletnich co pozwoli na ocenę zmian składu gatunkowego runa i weryfikację przypuszczenia o wzroście udziału gatunków eutroficznych w ekosystemach leśnych.
Potwierdzeniem zjawiska wzrostu żyzności siedlisk leśnych może być zanotowany na przestrzeni ostatnich pięciu lat wzrost bieżącego przyrostu miąższości drzewostanów sosnowych.
Porównywanie zawartości Corg w poszczególnych warstwach gleb na SPO pomiędzy latami 1996-1999 wykazało w większości krain i drzewostanów jego wzrost w warstwie organicznej gleb. W wierzchnich warstwach mineralnych zawartość Corg nie uległa zmianie lub się zmniejszyła. Obserwowany wzrost zawartości Corg w próchnicy nadkładowej zwłaszcza tej spod drzewostanów iglastych, przy równoczesnym spadku zawartości tego pierwiastka w warstwach mineralnych gleb, może świadczyć o spowolnieniu procesów mineralizacji materii organicznej. Powodem mogły być niekorzystne warunki hydrotermiczne, jakie zaistniały, przynajmniej przez pewien czas, w okresie 1995-1999. O zasadności powyższego stwierdzenia świadczy fakt, że przyrost zawartości węgla w ektopróchnicach gleb w poszczególnych krainach przyrodniczo-leśnych nie był jednakowy. Przyrost ten był bardzo wysoki w krainach północnej i zachodniej Polski (z wyłączeniem Krainy Bałtyckiej) i zmniejszał się stopniowo wraz ze zmniejszaniem się szerokości geograficznej. Inną przyczyną mogło być zwiększenie się wielkości opadu obumarłych części nadziemnych, w tym organów asymilacyjnych, spowodowane np. niesprzyjającymi warunkami klimatycznymi. Bardziej dokładne wyjaśnienie przyczyn takiego stanu rzeczy będzie możliwe dopiero po uwzględnieniu innych czynników, wpływających na tempo mineralizacji materii organicznej (odczyn, zawartość metali ciężkich i inne właściwości gleb).
Zmiany zawartości azotu w warstwie organicznej gleb w ostatnim czteroleciu miały różny kierunek. W większości przypadków zawartość azotu wzrosła lub nie uległa zmianie, jedynie na ok. 30% powierzchni obniżyła się. W warstwach mineralnych zawartość azotu uległa niewielkim zmianom o różnym kierunku.
Zmiany zawartości azotu w glebach zależały od zmian zawartości węgla. Należy podkreślić, że zmiany w zawartości azotu w próchnicy nadkładowej gleb leśnych wynikają głównie z różnego tempa mineralizacji materii organicznej. Na obecnym etapie badań trudno jest powiedzieć, w jakim stopniu azot antropogeniczny jest odpowiedzialny za obserwowany na ok. 35% powierzchni przyrost ilości tego składnika w glebie.
Czynniki biotyczne w 1999 roku nie wykazywały natężenia negatywnie wpływającego na stan zdrowotny lasu na większych obszarach. Wśród monitorowanych owadów liściożernych znaczny wzrost liczebności, szczególnie wyraźny w Polsce północnej i środkowej, wykazywała strzygonia choinówka. Również liczebność samców brudnicy mniszki utrzymywała się w całej Polsce na wysokim poziomie, chociaż na nieco niższym niż w roku ubiegłym. W Polsce północnej i środkowej zwiększyła się, w stosunku do roku ubiegłego, liczebność zawisaka borowca, pomimo tego poziom liczebności populacji tego owada w odniesieniu do okresu pięciolecia nie jest wysoki. W 1999 roku odnotowano także na obszarze całej Polski wzrost liczebności cetyńców. Wyniki te wskazują na prawdopodobieństwo narastania zagrożenia rozwoju populacji owadów liściożernych. Jednak dynamika ich rozwoju jest w dużym stopniu zależna od układu czynników pogodowych, które mogą spowodować jego przyśpieszenie lub zahamowanie.
Symptomy zwiększonego zagrożenia czynnikami biotycznymi potwierdzają także dane monitoringu fitopatologicznego. Odnotowano narastanie zjawiska zamierania pędów w drzewostanach sosnowych oraz wzrost wartości wskaźników zagrożenia patogenami korzeni. Aktualnie skala tego zagrożenia jest niewielka i o jego nasileniu lub zaniku zadecydują warunki pogodowe w najbliższych latach.
W skali kraju stan zdrowotny lasów ulega stałej poprawie. Ten pozytywny trend związany jest z utrzymującą się od kilku lat niską emisją zanieczyszczeń powietrza i wielkością opadów atmosferycznych w okresie wegetacyjnym przekraczającą normy wieloletnie. W najbliższych latach prawdopodobnie będzie kontynuowana powolna poprawa stanu zdrowotnego lasów w Polsce, jeżeli nie nastąpią ekstremalne warunki pogodowe.
Wśród czynników antropogenicznych zagrażającym dalszej poprawie stanu zdrowotnego lasów jest proces eutrofizacji siedlisk leśnych spowodowany wysokim depozytem związków biogennych a szczególnie azotu. Może to powodować wzrost wrażliwości drzewostanów na oddziaływanie niekorzystnych czynników środowiska.
W 1999 roku sumy opadów w okresie wegetacyjnym na przeważającym obszarze kraju przekroczyły normę wieloletnią a to oznacza dostateczne zaspokojenie potrzeb wodnych drzewostanów.
Oddziaływanie czynników antropogeniczych na lasy w skali kraju wykazuje tendencję malejącą, chociaż lokalnie ich wpływ na stan zdrowotny lasów może być bardzo duży.
Czynniki biotyczne w 1999 roku nie wykazywały natężenia negatywnie wpływającego na stan zdrowotny lasu na większych obszarach.