11. Poziom zagrożenia lasów grzybami patogenicznymi na SPO II rzędu -

Paweł Lech, Zbigniew Sierota

Wśród zagrożeń fitopatologicznych w lasach Polski szczególną rolę odgrywają choroby aparatu asymilacyjnego oraz korzeni. W celu oceny potencjalnego zagrożenia ze strony tych właśnie kategorii chorób corocznie poddawane jest inwentaryzacji około 140 powierzchni obserwacyjnych zlokalizowanych na terenie całego kraju.

Wyniki badań wykonanych w 1999 roku w ramach monitoringu fitopatologicznego potwierdziły, obserwowane od kilku lat, narastanie zjawiska zamierania pędów, jako potencjalnego źródła zagrożenia drzewostanów sosnowych (bądź z udziałem sosny). Wzrosły, względem 1998 roku, wartości wskaźników stosowanych do waloryzacji tego zagrożenia: Wg - wskaźnik liczby pędów pozostających na dnie lasu - z 1,55 na 1,75, Wp - wskaźnik porażenia pędów przez grzyby - z 1,19 na 1,23 oraz WZD - syntetyczny wskaźnik zagrożenia drzewostanu - z 1,83 na 2,15 - Tab. 9. Najwyższy wzrost wskaźnika WZD w odniesieniu do roku 1998 odnotowano w Krainie Mazowiecko-Podlaskiej (różnica = 1,092) i Krainie Małopolskiej (0,612). Odnotowano również wzrost liczby uszkodzeń drzew, symptomatycznych dla występowania tego zjawiska (przebarwienia igliwia, uszkodzenia pędów i pączków) z 10,66% w roku 1998 do 14,96% w roku 1999. Dane te korespondują z informacjami napływającymi z nadleśnictw, sygnalizującymi w 1999 roku wzrost nasilenia występowania chorób aparatu asymilacyjnego (głównie osutek sosny).

Fot. 14. Opieńka ciemna (Armillaria ostoyae italili (Romagn.) Herink) - fot. Anna Kliczkowska

W 1999 roku odnotowano także wyraźny, względem lat poprzednich, wzrost wartości wskaźników służących jako indykatory zagrożenia ze strony patogenów korzeni - Tab. 10. Średnia liczba pniaków z patogenami na 1 hektar (P/ha) dla całego kraju wyniosła 58,3 i była wyraźnie wyższa od średniej z lat: 1997 (40,2) i 1998 (51,8). Może być to symptomem narastania niekorzystnych tendencji w strukturze ilościowej grzybów kolonizujących pniaki, tym bardziej że wzrost wartości wskaźnika rozpowszechnienia saprotrofów (S/ha) był znacznie wolniejszy: 130,9 w 1999 roku, wobec 119,6 w 1998 i 118,2 w 1997 roku. Również wzrost średnich dla całego kraju wartości wskaźnika zasiedlenia pniaków przez patogeny (WP) - z 9,94% w roku 1997 i 12,97% w roku 1998 do 14,46% w roku 1999 oraz wskaźnika eksponencji pniaków (EP) - z 16,35% (1997 r.) i 22,72% (1998 r.) na 27,26% (1999 r.), a także obniżanie się wartości wskaźnika dominacji saprotrofów (WD) - z 2,94 (1997 r.) i 2,31 (1998 r.) na 2,25 (1999 r.), zdają się potwierdzać występowanie tej niekorzystnej tendencji - Tab. 11. Jednakże o rzeczywistej wymowie liczb i potwierdzeniu występującego trendu świadczyć dopiero może występowanie wzmożonego zamierania drzew w latach następnych, tym bardziej że odnotowano także niewielki wzrost rozpowszechnienia i ilościowego udziału saprotrofów w zbiorowiskach grzybów zasiedlających pniaki.

Rozpowszechnienie patogenów korzeni wykazuje wyraźne zróżnicowanie regionalne. Najwyższe jest na południu Polski, w Krainie Karpackiej (P/ha=121,6), co związane jest z koncentracją występowania na tym terenie opieniek. Wysoką liczbę pniaków skolonizowanych przez patogeny na 1 ha stwierdzono także w Krainach Śląskiej, Sudeckiej i Małopolskiej (powyżej 60 pniaków z patogenami na 1 ha).

Fot. 15. Pniarek obrzeżony (Fomitopsis pinieola (Fr.) Karst) saprotrof lub słaby pasożyt występujący na drzewach lisciastych lub iglastych - fot. Anna Kliczkowska

W 1999 roku obserwowano narastanie zjawiska zamierania pędów sosnowych oraz odnotowano wzrost wartości wskaźników zagrożenia patogenami korzeni.
Nie stwierdzono dużych różnic pomiędzy krainami przyrodniczo-leśnymi w stopniu porażenia pędów sosny przez grzyby. Najwyższe rozpowszechnienie patogenów korzeni wystąpiło na południu Polski, w Krainie Karpackiej, Śląskiej i Sudeckiej.