6. Florystyczna charakterystyka runa w drzewostanach liściastych na SPO II rzędu -

Jerzy Solon

Fot. 5. Marzanka wonna (Asperula odorata L.) - wskaźnik siedlisk lasowych - fot. Anna Kliczkowska

Stałe powierzchnie obserwacyjne z drzewostanami liściastymi reprezentują różne zbiorowiska roślinne, należące do trzech klas: Vaccinio-Piceetea, Quercetea roboris-petreae i Querco-Fagetea - nomenklatura syntaksonomiczna wg Matuszkiewicza [8]. Najwięcej powierzchni (18) reprezentuje zbiorowiska z klasy Querco-Fagetea, a w jej obrębie związek Fagion (11 powierzchni), Carpinion (6 powierzchni) i Alno-Padion (1 powierzchnia). Klasa Quercetea robori-petreae jest reprezentowana przez 5 powierzchni, natomiast klasa Vaccinio-Piceetea przez 3 powierzchnie, przedstawiające bory mieszane Querco roboris-Pinetum.

W sumie na 26 powierzchniach zanotowano obecność 253 gatunków roślin naczyniowych w warstwie runa, z czego 114 gatunków wystąpiło tylko na jednej powierzchni, natomiast kolejne 125 gatunków wystąpiło od 2 do 9 razy. Jedynie 6 gatunków roślin zielnych można uznać za bardziej pospolite. Wystąpiły one na co najmniej 14 powierzchniach. Do tej grupy należą: narecznica krótkoostna (Dryopteris carthusiana), konwalijka dwulistna (Maianthemum bifolium), zawilec gajowy (Anemone nemorosa), kosmatka owłosiona (Luzula pilosa), szczawik zajęczy (Oxalis acetosella), borówka czarna (Vaccinium myrtillus). Równie często napotkano siewki i postaci młodociane 3 gatunków drzew i krzewów: buka pospolitego (Fagus sylvatica), maliny właściwej (Rubus idaeus), jarząba pospolitego (Sorbus aucuparia).

Zróżnicowane jest także bogactwo gatunkowe poszczególnych powierzchni. Zależy ono w znacznym stopniu od typu fitosocjologicznego lasu. W Tabeli 4 przedstawiono wartości minimalne, średnie i maksymalne liczby gatunków w warstwie krzewów i w warstwie runa dla trzech typów lasu, najliczniej reprezentowanych na stałych powierzchniach obserwacyjnych. Jak wynika z tego zestawienia najbogatsze w gatunki są powierzchnie grądowe (związek Carpinion), natomiast między liczbą gatunków w kwaśnych dąbrowach i buczynach nie ma istotnej różnicy.
Runo większości zbiorowisk leśnych jest stosunkowo mało odporne na wiele form oddziaływania antropogenicznego. Poziom tych odkształceń można określić na podstawie obecności rozmaitych grup gatunków, wyróżnionych na podstawie odmiennych kryteriów. W szczególności, jako miarę procesu synantropizacji runa można przyjąć obecność gatunków charakterystycznych dla zbiorowisk ruderalnych, gatunków o tzw. ruderalnej strategii rozwoju oraz gatunków euhemerobicznych i polihemerobicznych - czyli rosnących w warunkach silnej, bezpośredniej presji człowieka - Rys. 5. (Hemerobię i typ strategii rozwoju gatunków określono na podstawie opracowania Franka i Klotza [5].)

Ogólnie rzecz biorąc, stopień antropogenicznego odkształcenia runa na badanych powierzchniach z drzewostanem liściastym jest niski, szczególnie w porównaniu z analizowanymi wcześniej drzewostanami iglastymi [12]. Choć pośród 26 analizowanych powierzchni, jedynie 8 charakteryzuje się bardzo małym udziałem powierzchniowym gatunków z wymienionych grup (nie przekraczającym 5% dla każdej grupy), a na 12 powierzchniach przynajmniej jedna z grup występuje z pokryciem przewyższającym 10%, to nie spotyka się ani jednej powierzchni, na której gatunki świadczące o postępującym procesie synantropizacji stanowią więcej niż 15% ogólnej liczby gatunków.
Stałe powierzchnie obserwacyjne z drzewostanami liściastymi są nadspodziewanie ubogie pod względem obecności gatunków chronionych, ginących i zagrożonych. Z 53 gatunków zagrożonych i rzadkich w skali całej Europy, przedstawionych na europejskiej liście CORINE oraz z 36 taksonów endemicznych, skrajnie rzadkich w naszym kraju i mających niewielki zasięg geograficzny, a przedstawionych na lokalnej liście CORINE [4], na powierzchniach monitoringowych nie stwierdzono obecności ani jednego gatunku.

Fot. 6. Zawilec gajowy (Anemone nemorosa L.) - składnik wiosennego runa w drzewostanach dębowych i bukowych - fot. Anna Kliczkowska

Pośród gatunków zagrożonych wyginięciem, a przedstawionych w tzw. "Czerwonej księdze" [19] napotkano jedynie trzy gatunki: czeremchę zwyczajną (Prunus padus), wisienkę stepową (Prunus fruticosa) i malinę moroszkę (Rubus chamaemorus). Nieco obficiej reprezentowane były taksony podlegające ochronie gatunkowej na mocy Rozporządzenia Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa [10]. Napotkano mianowicie 5 gatunków objętych ochroną całkowitą i 7 gatunków podlegających ochronie częściowej - Tab. 5.

Bardzo nierównomierne jest rozmieszczenie omawianych gatunków. Na 5 powierzchniach nie napotkano bowiem ani jednego. Jeśli z zestawienia wyeliminować cztery najczęściej występujące gatunki będące pod ochroną częściową - kruszynę pospolitą (Frangula alnus), porzeczkę czarną (Ribes nigrum), marzankę wonną (Asperula odorata) i konwalię majową (Convallaria maialis) - okazuje się, że aż na 13 powierzchniach nie występuje ani jeden z pozostałych gatunków. Po jednym gatunku spotyka się na 9 powierzchniach, dwa gatunki są obecne na 3 powierzchniach i jedynie na jednej powierzchni w Krainie Karpackiej występują trzy gatunki z analizowanej grupy.

Przeprowadzona analiza wskazuje na wyraźne zróżnicowanie ekologiczne i florystyczne stałych powierzchni obserwacyjnych. Zróżnicowanie to trzeba rozpatrywać w dwóch płaszczyznach: lokalnosiedliskowej oraz wielkoprzestrzennej - geograficznej. Jednocześnie obserwuje się zróżnicowany poziom oddziaływań antropogenicznych. Zróżnicowanie geograficzne jest najwyraźniej widoczne w różnym rozmieszczeniu poszczególnych typów zbiorowisk (np. kwaśne dąbrowy i buczyny w zachodniej i południowo-zachodniej części kraju, przewaga grądów na wschodzie) oraz we wzroście udziału niektórych grup gatunków runa w kierunku z zachodu na wschód.

Fot. 7. Obuwik pospolity (Cypripedium calceolus L.) - gatunek chroniony występujący w lasach liściastych na glebach zasobnych w wapń - fot. Anna Kliczkowska

O zróżnicowanym poziomie oddziaływań antropogenicznych świadczy odmienny udział gatunków o różnym stopniu hemerobii (różnym zakresie wrażliwości na oddziaływania antropogeniczne) i różnej strategii rozwoju (różnym zakresie odporności na stres).

W sumie na 26 powierzchniach w warstwie runa zanotowano obecność 253 gatunków roślin naczyniowych, spośród nich jedynie 6 gatunków można uznać za bardziej pospolite - wystąpiły na ponad 50% powierzchni.
Na badanych powierzchniach zarejestrowano 3 gatunki z listy gatunków zagrożonych wyginięciem. Ponadto napotkano 5 gatunków objętych ochroną całkowitą i 7 gatunków podlegających ochronie częściowej z mocy Rozporządzenia Ministra. Najbogatsze w gatunki są powierzchnie grądowe (związek Carpinion), między liczbą gatunków w kwaśnych dąbrowach i buczynach nie ma istotnej różnicy.

Stopień antropogenicznego odkształcenia runa na badanych powierzchniach jest niski.