2. Zarys metodyki i program monitoringu lasu w 1999 roku -

Jerzy Wawrzoniak

Stałe powierzchnie obserwacyjne (SPO) są podstawowym elementem struktury systemu monitoringu lasu. Na terenach leśnych Polski zlokalizowano 1461 SPO w drzewostanach sosnowych, świerkowych, jodłowych, dębowych, bukowych i brzozowych w wieku powyżej 20 lat, co stanowi jedną powierzchnię na ok. 60 km2 powierzchni leśnej kraju. Z tej liczby 433 stałe powierzchnie obserwacyjne rozmieszczone w sieci 16 x 16 km wchodzą w skład europejskiej sieci monitoringu. Stała powierzchnia obserwacyjna I rzędu składa się z grupy 20 ponumerowanych drzew, wybranych z drzewostanu panującego, a jej środek jest na trwałe zaznaczony w terenie. Rozmieszczenie SPO odzwierciedla strukturę powierzchniową, gatunkową i wiekową ekosystemów leśnych w Polsce.

W 1994 roku na 122 powierzchniach, wybranych spośród SPO I rzędu, zlokalizowanych w drzewostanach iglastych, w wieku 50-60 lat, założono stałe powierzchnie obserwacyjne II rzędu (100 sosnowych i 22 świerkowe). W roku 1996 podobną procedurę zastosowano w odniesieniu do 26 SPO I rzędu, zlokalizowanych w drzewostanach liściastych, w wieku 70-90 lat (15 dębowych i 11 bukowych). Na 148 SPO II rzędu obowiązuje program badawczy o znacznie poszerzonym zakresie obserwacji i analiz. SPO II rzędu lokalizowano w ten sposób, aby każda dzielnica przyrodniczo-leśna Polski była reprezentowana przez 2 lub w niektórych dzielnicach ze względu na ich rozległy obszar - 3 powierzchnie.

Na SPO I i II rzędu realizowany jest program badawczy, którego metodyka publikowana jest w corocznych raportach [13, 14, 15, 16]

Fot.2. Drzewostan dębowy na siedlisku lasu świeżego w Puszczy Białowieskiej - fot. Anna Kliczkowska

Program monitoringu lasu w 1999 roku obejmował następujące pomiary i obserwacje wybranych komponentów ekosystemu lasu:

• 1. Monitoring uszkodzeń drzewostanów - ocena defoliacji i odbarwień aparatu asymilacyjnego oraz innych cech morfologicznych koron drzew, pomiar pierśnic na 1180 SPO I rzędu w wieku powyżej 40 lat
• 2. Monitoring miąższości i przyrostu miąższości drzewostanów - pomiar pierśnic, wysokości, przyrostu i grubości kory - wykonany na 148 SPO II rzędu, w celu obliczenia miąższości i przyrostu miąższości drzewostanów po 5 latach
• 3. Monitoring gleb - ponowny po 4 latach pobór próbek zbiorczych gleb z 6 głębokości z 9 odwiertów ze 148 SPO II rzędu i wykonanie oznaczeń Norg i Corg
• 4. Monitoring zdrowotności nasion sosny - ocena jakości szyszek i nasion pozyskanych ze 100 SPO II rzędu zlokalizowanych w drzewostanach sosnowych
• 5. Monitoring różnorodności biologicznej runa leśnego - ocena składu gatunkowego runa i jego struktury poziomej, określenie składu gatunkowego podrostu oraz ocena intensywności i żywotności odnowień naturalnych na 26 SPO II rzędu w drzewostanach liściastych (opracowanie wyników obserwacji przeprowadzonych w 1998 roku)
• 6. Monitoring entomologiczny - ocena gęstości populacji owadów liściożernych w drzewostanach iglastych: na 1140 SPO I rzędu na podstawie jesiennych poszukiwań, pułapek feromonowych i zbierania cetyny, ponadto określenie liczebności biegaczowatych na 48 wybranych SPO II rzędu - z zastosowaniem zmodyfikowanych pułapek Barbera
• 7. Monitoring fitopatologiczny - ocena fitopatologicznego zagrożenia lasu na 148 SPO II rzędu poprzez obliczenie wartości wskaźnika zamierania pędów sosny oraz ocenę zasiedlania pniaków przez grzyby
• 8. Monitoring depozytu zanieczyszczeń - pomiar zanieczyszczeń powietrza (oznaczenie stężeń SO2 i NO2 metodą pasywną) oraz depozytu mokrego (określenie pH oraz składu chemicznego opadów atmosferycznych) na 148 SPO II rzędu.