16. Ocena wpływu czynników środowiska na stan zdrowotny lasów w 2004 roku i przewidywany kierunek zmian w najbliższych latach

Stan zdrowotny drzewostanów w 2004 roku utrzymuje się na porównywalnym poziomie do roku 2003. Poziom uszkodzenia drzewostanów iglastych był nieznacznie niższy, natomiast poziom uszkodzenia drzewostanów liściastych nieznacznie wyższy. Lata 2002 i 2003 charakteryzowały się znacznym deficytem wodnym w okresie wegetacyjnym, co miało istotny wpływ na pogorszenie się kondycji zdrowotnej drzewostanów w tych latach. Zarówno wskaźnik defoliacji jak i udział drzew uszkodzonych w drzewostanie były najwyższe w całym pięcioleciu. Poziom opadów atmosferycznych w okresie wegetacyjnym 2004 roku był zróżnicowany. W Krainach Bałtyckiej, Mazursko-Podlaskiej, Mazowiecko-Podlaskiej i Karpackiej opady przekraczały nieznacznie wieloletnią normę. W Krainach: Wielkopolsko-Pomorskiej, Śląskiej, Małopolskiej i Sudeckiej wielkość opadów była znacznie poniżej normy wieloletniej i utrzymywała się na poziomie roku 2003 pogłębiając deficyt wodny drzewostanów tej części kraju. Skutkowało to wzrostem udziału procentowego drzew uszkodzonych w drzewostanach Krainy Wielkopolsko-Pomorskiej i Małopolskiej. W Krainach Śląskiej i Sudeckiej mimo wystąpienia opadów znacznie poniżej normy wieloletniej nie odnotowano wzrostu udziału drzew uszkodzonych w drzewostanach, co wskazuje na znaczący udział innych czynników środowiska na stan zdrowotny drzewostanów tych regionów. Jedną z prawdopodobnych przyczyn może być stały trend obniżania koncentracji zanieczyszczeń powietrza, szczególnie SO2, w tym regionie kraju, który w latach 70-ych i 80-ch charakteryzował się bardzo wysokim poziomem zanieczyszczeń powietrza i niskim poziomem zdrowotności drzewostanów. Rozpatrując wpływ zanieczyszczenia powietrza na zdrowotność drzewostanów należy wskazać na utrzymujący się na wysokim poziomie depozyt jonów eutrofizujących (N-NH4 i N-NO3), który powoduje wzrost żyzności siedlisk leśnych, jak również większą koncentrację azotu w organach asymilacyjnych i większe przyrosty drzew. Konsekwencją tych procesów obok zmian w składzie gatunkowym roślinności runa leśnego jest wzrost wrażliwości drzewostanów na oddziaływanie czynników biotycznych jak i abiotycznych.

Rozpatrując poziom zdrowotności poszczególnych gatunków w 2004 roku należy odnotować poprawę kondycji drzewostanów jodłowych i bukowych oraz pogorszenie stanu zdrowotnego drzewostanów dębowych. Zmiany te są niewielkie i nie istotne z punktu widzenia statystyki. Poziom zdrowotności drzewostanów sosnowych, świerkowych i brzozowych pozostał na niezmienionym poziomie w odniesieniu do roku 2003.

W dłuższej perspektywie czasu kondycja zdrowotna drzewostanów zależy od zmian zachodzących w środowisku glebowym. Gleba leśna, której właściwości determinuje zarówno mniej podatna na zmiany skała macierzysta jak i bardziej zmienne wierzchnie warstwy gleby będące w bezpośrednim kontakcie ze środowiskiem, kształtuje warunki odżywiania się drzewostanów. Zakłócenia tych warunków powodują obniżenie odporności drzewostanów na różnorodne stresy środowiska. Większość gleb leśnych w Polsce została wytworzona z utworów piaszczystych różnego pochodzenia charakteryzujących się niewielką pojemnością sorpcyjną i małymi zdolnościami buforowymi stwarzając warunki do szybkiej reakcji na zmienne warunki środowiska. Badania gleb na SPO II rzędu w ramach monitoringu lasu zapoczątkowane w 1995 roku i powtarzane cyklicznie w okresach czteroletnich tj. w 1999 i w 2003 pozwalają na ocenę łatwozmiennych właściwości gleb. Zakończone w 2004 roku analizy próbek gleb pobranych w 2003 roku dają obraz zmian fizyko-chemicznych właściwości podstawowych typów gleb w okresie 8 lat. Zmiany te wskazują na wzrost zakwaszenia gleb niezależnie od typu gleby w ostatnich latach. W konsekwencji powoduje to wzrost zawartości w glebach wymiennych form glinu, żelaza i manganu oraz obniżeniem udziału kationów zasadowych. Te niekorzystne procesy nie współgrają ze spadkiem koncentracji SO2 i NO2 w powietrzu oraz spadkiem kwasowości opadów atmosferycznych odnotowywanych w ostatnim okresie. Pewnym wyjaśnieniem tych zmian jest wolniejszy spadek depozytu jonów kwasogennych , które powodują zakwaszanie gleb w odniesieniu do szybszego spadku depozytu związków alkalicznych przeciwdziałającym zakwaszeniu.

Czynnik biotyczne nie odgrywały w 2004 roku istotnej roli w kształtowaniu zdrowotności drzewostanów. Zagrożenie drzewostanów ze strony patogenów korzeni było niskie i kształtowało się na podobnym poziomie jak w roku 2003. Gęstość populacji owadów liściożernych w 2004 roku utrzymywała się na podobnym poziomie jak w 2003 roku. Wzrosła wyraźnie populacja boreczników do poziomu z roku 2002, a tylko niewielki wzrost liczebności odnotowano w wypadku strzygonii choinówki i poprocha cetyniaka.