13. Poziom zagrożenia lasów grzybami patogenicznymi

W roku 2004 na powierzchniach monitoringu fitopatologicznego stwierdzano od 232 (Kraina Śląska) i 12 (RDLP Piła) do 410 (Kraina Sudecka) i 398 pniaków/ha (RDLP Zielona Góra). Średnia dla całego kraju wynosiła 307 pniaka/ha i była nieznacznie większa niż w latach 2000-2003 oraz znacząco niższa od średniej liczby pniaków na 1 hektar w roku 1999 (403), kiedy to lustrację wykonano na tych samych powierzchniach.

Fot. 11. Pień buka zasiedlony przez grzyby saprotroficzne w Drawieńskim P.N. - fot. E. Dmyterko

Zasiedlenie pniaków przez grzyby (wskaźnik WG) zawierało się w przedziale od 20,5% (Kraina Sudecka) do ponad 50% (Kraina Bałtycka i Wielkopolsko-Pomorska) oraz od 8,3% (RDLP Olsztyn) do 85% (RDLP Zielona Góra), przy średniej dla całego kraju wynoszącej 41,5%. Wartość średniej jest zbliżona do danych z roku 2003 (49,1%), 2001 (44,1%) i 1999 (46,94%) oraz nieco wyższa od średnich dla roku 2002 i 2000 (odpowiednio 32,9% i 36,9%).

Wartości wskaźników wieku i stopnia rozłożenia pniaków były do siebie zbliżone w większości RDLP i krain przyrodniczo-leśnych. Średnie wartości tych wskaźników dla całego kraju (2,52 i 2,27) nie odbiegały od średnich z lat poprzednich.

W 2004 roku udział pniaków zasiedlonych przez patogeny korzeni (korzeniowca wieloletniego i opieńki) był podobny jak w roku poprzednim i wynosił 16%. Stwierdzono liczniejsze przypadki kolonizacji pniaków przez korzeniowca wieloletniego (281 w roku 2004 względem 224 w roku 2003) oraz rzadsze przez opieńki (144 w roku 2004 względem 194 w roku 2003) (Tab. 4). Wiązał się z tym znaczący spadek, w porównaniu do roku 2003, udziału pniaków zasiedlonych przez patogeny dla świerka (z 32,8% do 16,2%), jodły (z 17,6% do 0%) i dębu (z 20,2% do 15,2%) oraz wzrost dla sosny (z 11,4% do 16,4%). Odsetek pniaków zasiedlonych przez patogeny był zbliżony w przypadku sosny (16,4%), świerka (16,2%), buka (15,8%) i dębu (15,2%). Niższy udział pniaków z patogenami w przypadku innych gatunków, zwłaszcza jodły i brzozy (0% i 10%) mógł natomiast wynikać z relatywnie niskiej reprezentatywności danych dla tych dwu gatunków będącej pochodną niewielkiej liczby zinwentaryzowanych pniaków (odpowiednio 9 i 36).

Opieńki kolonizowały najczęściej pniaki powstałe po ścięciu dębów (14,7% zasiedlonych pniaków tego gatunku) i świerków (9,3%). Znacznie niższym odsetkiem skolonizowania przez opieńki cechowały się natomiast pniaki sosnowe (2,8%), bukowe (5,5%) i brzozowe (5,6%). Udział pniaków opanowanych przez korzeniowca wieloletniego był największy dla sosny (13,7%) oraz buka (10,4%). W przypadku świerka i dębu był on niższy, zaś na pniakach jodłowych i brzozowych korzeniowca wieloletniego nie stwierdzono.

Grzyby saprotroficzne stwierdzano na pniakach wszystkich głównych gatunków lasotwórczych, przy czym zróżnicowanie odsetka zasiedlonych pniaków było znacznie mniejsze niż w przypadku patogenów i zawierało się w przedziale 18,4% (świerk) - 44,4% (jodła), przy średniej dla wszystkich gatunków wynoszącej 25,5%. Stosunek liczby pniaków zasiedlonych przez grzyby saprotroficzne i patogeniczne (wskaźnik WD), charakteryzujący ilościowe relacje w zbiorowisku grzybów kolonizujących systemy korzeniowe drzew i odzwierciedlający potencjalne zagrożenie ze strony patogenów najmniej korzystny był w przypadku świerka - WD=1,14. Niewielką wartością tego wskaźnika cechowała się również sosna (WD=1,55), natomiast u innych gatunków zdecydowanie przeważała liczba pniaków skolonizowanych przez grzyby saprotroficzne (WD>2,0). Wartości tego wskaźnika w odniesieniu do niemal wszystkich gatunków osiągnęły zbliżone lub wyższe wartości w porównaniu z rokiem 2003, jedynie dla sosny odnotowano spadek (z 1,79 do 1,55), co wiązać należy ze zwiększonym w 2004 roku o blisko 40% udziałem pniaków sosnowych skolonizowanych przez korzeniowca wieloletniego.

Rozpowszechnienie patogenów, wyrażone liczebnością na 1 hektarze pniaków skolonizowanych przez korzeniowca wieloletniego bądź opieńki, oznaczające de facto liczbę porażonych i usuniętych z tego powodu drzew, jest równocześnie informacją o potencjalnym zagrożeniu drzewostanu z uwagi na możliwość infekcji wtórnych przez systemy korzeniowe drzew. Było ono w roku 2004 (49,1 pniaka/ha) niemal identyczne jak w roku 2003 oraz około 2-krotnie większe niż w roku 2002, 2001 i 2000 (odpowiednio 18,9, 23,7 i 24,8 pniaki/ha). Podobnie wskaźnik WP (15,97%) zbliżony był do wartości z roku 2003 (16,84%) i znacznie większy niż w latach 2000-2002 (6,98%-8,85%).

Rozpowszechnienie patogenów wykazywało wyraźne zróżnicowanie regionalne. Najwięcej pniaków zasiedlonych przez sprawców chorób korzeni stwierdzono w Krainie Karpackiej (P/ha=71,4 pniaków/ha; WP=18,53). Nieco mniejsze rozpowszechnienie patogenów cechowało Krainy: Małopolską, Mazowiecko-Podlaską i Bałtycką - P/ha zawierało się w przedziale 56,8 - 57,9 pniaków/ha, a WP 18,01% - 20,92%. Najmniej pniaków zasiedlonych przez patogeny na 1 hektarze oraz najniższy udział pniaków zasiedlonych przez patogeny w łącznej liczbie pniaków stwierdzono w Krainie Mazursko-Podlaskiej. Spośród regionalnych dyrekcji Lasów Państwowych najniższymi wartościami P/ha i WP% cechował się RDLP Warszawa i Piła, gdzie na powierzchniach monitoringu fitopatologicznego nie stwierdzono patogenów korzeni oraz RDLP Szczecinek i Szczecin (odpowiednio P/ha = 2,7 i 8,8 pniaków/ha oraz WP = 1,08% i 3,07%). Najwyższe wartości tych wskaźników odnotowano natomiast dla RDLP Toruń i Gdańsk (P/ha powyżej 100 pniaków/ha oraz WP powyżej 40%).

W roku 2004 wskaźniki odzwierciedlające występowanie grzybów saprotroficznych osiągnęły podobne wartości jak w latach poprzednich. Średnie wartości S/ha i WS dla całego kraju wynosiły 78,4 pniaki/ha i 25,51% podczas gdy rok wcześniej odpowiednio 72,9 pniaka/ha i 25,06%.

Regionalne zróżnicowanie występowania grzybów saprotroficznych było wysokie. Najliczniej grzyby te stwierdzano w drzewostanach na terenie Krainy Karpackiej (S/ha = 117,0 pniaków/ha i WS = 30,35%), najrzadziej zaś w Krainach Śląskiej (S/ha=29,9 pniaków/ha) i Sudeckiej (S/ha=48,1 pniaków/ha). Zróżnicowanie liczby pniaków z saprotrofami w poszczególnych RDLP było jeszcze większe niż pomiędzy krainami i mieściło się w przedziale 8,5 (RDLP Piła) - 268,8 pniaków/ha (RDLP Zielona Góra). Podobnie kształtował się rozkład wartości wskaźnika WS - najniższe określono dla RDLP Toruń, Piła i Gdańsk (odpowiednio 5,68, 8,33 i 9,52 pniaka/ha), natomiast najwyższe dla RDLP Szczecinek i Zielona Góra (67,50 i 73,12 pniaka/ha). Pomiędzy krainami przyrodniczo-leśnymi różnice wartości wskaźnika WS były mniejsze, jedynie dla Krain Sudeckiej i Śląskiej były ono znacząco niższe (odpowiednio 11,74 i 12,07%) niż dla pozostałych krain (od 25,29-33,87%).

Zagrożenie drzewostanów ze strony chorób systemów korzeniowych (opieńkowej zgnilizny korzeni i huby korzeni) w ocenie monitoringu fitopatologicznego wyrażone jest, poza wskaźnikami rozpowszechnienia ich występowania (P/ha i WP), wskaźnikami dominacji saprotrofów (WD) i eksponencji pniaków na zasiedlenie przez patogeny (EP). Średnie dla kraju wartości tych wskaźników w roku 2004 (1,60 i 27,28%) wskazują na podobny poziom zagrożenia jak w roku 2003, jednakże znacząco wyższy w porównaniu do lat 2000-2002, kiedy to wskaźniki WD i EP osiągały wartości odpowiednio w przedziałach 3 - 4 i 10 - 15%. Wskazywać to może na utrzymujące się w minionych dwu latach wysokie zagrożenie ze strony patogenów korzeni w lasach Polski. Zróżnicowanie wartości wskaźników WD i EP pomiędzy krainami przyrodniczo-leśnymi nie było duże. Jedynie w Krainie Śląskiej odnotowano znacząco niższą wartość wskaźnika WD (WD=0,88), zaś w Krainie Mazursko-Podlaskiej znacząco wyższą (WD=4,63), niż w pozostałych krainach (1,30< WD<1,95). Najwyższą wartością wskaźnika ekspnencji pniaków charakteryzowały się Kraina Bałtycka (EP=43,31%), najniższą zaś Kraina Mazursko-Podlaska (EP=8,60%). Łącznie rozpatrywane wartości wskaźników WD i EP oraz P/ha i WP wskazują na Krainy Karpacką, Śląską, Mazowiecko-Podlaską i Małopolską jako silnie zagrożone przez patogeny korzeni. Niski poziom zagrożeń charakteryzował natomiast jedynie Krainę Mazursko-Podlaską.

Na podstawie wyników badań wykonanych w ramach monitoringu fitopatologicznego w 2004 roku stwierdzić można, że zagrożenie drzewostanów ze strony patogenów korzeni kształtowało się na podobnym poziomie jak w roku 2003 i było znacząco wyższe niż w latach 2000-2002. Wysokie wartości wskaźników zagrożenia były pochodną dużej liczby pniaków zasiedlonych przez patogeny korzeni, które w roku minionym były 2-krotnie częściej rejestrowane w przeliczeniu na hektar niż w latach 2000-2002. Natomiast nasilenie występowania grzybów saprotroficznych nie uległo zmianie i od roku 2000 pozostaje na zbliżonym poziomie.

W porównaniu do roku 1999, w którym dokonano lustracji tych samych powierzchni, poziom zagrożenia wzrósł nieznacznie. W 2004 roku stwierdzono mniejszą o ? liczbę pniaków na 1 ha, ale też mniejszą liczbę na 1 ha pniaków zasiedlonych przez patogeny (o 17,5%) i grzyby saprotroficzne (o 40%). Sprawiło to, że w 2004 roku znacząco niższy był wskaźnik dominacji saprotrofów w zbiorowisku grzybów korzeniowych (1,60 względem 2,25 w roku 1999), jednakże wskaźnik eksponencji pniaków osiągnął w obydwu terminach zbliżone wartości.

Analiza kolonizacji pniaków przez grzyby wykazała, że w 2004 roku świerk, sosna, dąb i buk cechowały się podobnym udziałem pniaków skolonizowanych przez patogeny (około 15-16% wszystkich pniaków tych gatunków). Stopień kolonizacji przez grzyby saprotroficzne był natomiast zdecydowanie niższy w przypadku pniaków świerkowych, co sprawiło, że gatunek ten charakteryzował się zdecydowanie najniższą spośród wszystkich wyróżnionych głównych gatunków lasotwórczych wartością wskaźnika dominacji saprotrofów (WD). Dlatego też gatunek ten uznać można za potencjalnie najsilniej zagrożony ze strony grzybów powodujących choroby korzeni. Udziały pniaków świerkowych zasiedlonych przez korzeniowca wieloletniego i opieńki były zbliżone, co wskazuje na podobne znaczenie obydwu gatunków patogenów w kształtowaniu stanu zdrowotnego świerków.

W odniesieniu do jodły, brzozy i gatunków domieszkowych, ze względu na niewielką liczbę zinwentaryzowanych pniaków tych gatunków, ocena zagrożenia przez patogeny korzeni nie jest miarodajna. Taki sam wniosek odnosi się również do niektórych RDLP (Piła, Warszawa, Zielona Góra), w których zlokalizowane są tylko po 2-3 stałe powierzchnie obserwacyjne II rzędu.