11. Poziom zagrożenia lasów ważniejszymi gatunkami owadów

Fot. 10. Omszały pień ponad stuletniego buka w Drawieńskim P.N. - fot. E. Dmyterko

Ubogi skład gatunkowy, małe zróżnicowanie struktury wiekowej drzewostanów oraz inne cechy drzewostanowo-siedliskowe w powiązaniu z warunkami pogodowymi oraz depozytem zanieczyszczeń sprzyjają występowaniu gradacji foliofagów. Liczebności populacji różnych gatunków szkodników są bardzo zmienne w czasie. Są lata, w których liczebności te są niewielkie, ale okresowo, pod wpływem czynników sprzyjających, gwałtownie wzrastają, powodując duże zniszczenia w lasach. W celach ochronnych corocznie monitoruje się w lasach stan liczebności najbardziej szkodliwych foliofagów, tak aby poprzez zastosowanie odpowiednich działań zapobiegawczych zminimalizować rozmiary szkód.

Dane o aktualnym stanie liczebności najbardziej szkodliwych foliofagów uzupełniają obraz stanu uszkodzenia drzewostanów ocenianego w programie monitoringu lasu.

Analizę zagrożenia lasów ze strony owadów w ostatnim pięcioleciu przeprowadzono na podstawie wyników odłowów brudnicy mniszki oraz oceny występowania innych szkodników liściożernych i cetyńców przeprowadzonych na SPO I rzędu zlokalizowanych w drzewostanach iglastych w wieku powyżej 20 lat.

Brudnica mniszka jest jednym z najgroźniejszych szkodników drzewostanów sosnowych. W 2004 roku średnia liczebność brudnicy mniszki obniżyła się w porównaniu do wartości sprzed roku, jednak pozostawała wyższa, niż w latach 2001-2002. W kilku regionach nastąpił wzrost średniej w porównaniu z rokiem ubiegłym; są to RDLP Radom, Poznań, Lublin i Kraina Sudecka. W 2004 roku najniższe średnie liczebności tego szkodnika wystąpiły w RDLP Krosno (99,0 szt./pułapkę), a najwyższe w RDLP Łódź (271,7 szt./pułapkę) i Warszawa (255,0 szt./pułapkę). Ponadto w każdym RDLP na jednej lub kilku powierzchniach odłowiono znaczne ilości tego szkodnika, wyjątkowo wysokie w Nadl. Żmigród w RDLP Wrocław (1081 szt./ pułapkę), w Nadl. Grodziec w RDLP Poznań (1081 szt./pułapkę) i w Nadl. Bolewice w RDLP Szczecin (940 szt./pułapkę) (Rys. 17).

Zagrożenie ze strony brudnicy mniszki w drzewostanach starszych w całym pięcioleciu było niskie w RDLP Krosno, w układzie krain: w Krainie Karpackiej. Wysokie zagrożenie utrzymywało się stale w RDLP Łódź i Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej, zagrożenie wysokie do średniego wystąpiło w RDLP Warszawa, Piła, Poznań, Toruń, Szczecin, Katowice i Kraków.

Strzygonia choinówka to szkodnik mogący również zagrażać lasom, w okresie wzmożonego pojawu. W ostatnim pięcioleciu największe zagrożenie od tego owada wystąpiło w 2000 roku. Średnia liczebność w skali kraju w drzewostanach wynosiła 2,07 szt./pow. W roku 2001 liczebności tego owada były znacznie niższe, a w latach 2002-2004 były to w większości regionów liczebności śladowe. W 2004 roku średnia w kraju liczba poczwarek znalezionych na powierzchni wyniosła 0,17. W większości RDLP liczebności tego owada były znikome. W kilku RDLP (Poznań, Toruń, Wrocław, Zielona Góra i Gdańsk) zaobserwowano wzrost liczebności w porównaniu z rokiem 2003, jednak nie są to wartości alarmujące (od 0,21 do 0,48 szt./pow.). Na pojedynczych powierzchniach w RDLP Toruń, Poznań, Wrocław, Olsztyn i Zielona Góra odnotowano liczby poczwarek sięgające wartości ostrzegawczych (powyżej 3 poczwarki/pow.).

Liczebność boreczników utrzymuje się w ostatnich latach w skali kraju na niskim poziomie. W drzewostanach dość wysokie liczebności w ciągu całego pięciolecia utrzymywały się w RDLP Poznań, Toruń i Zielina Góra, najniższe w RDLP: Katowice, Szczecinek i Gdańsk. W układzie krain: w Krainie Bałtyckiej (Rys. 18). W latach 2000, 2001, 2003 średnia dla kraju wynosiła odpowiednio: 0,89, 0,84 i 0,81 szt./pow. W latach 2002, 2004 wartości były znacznie wyższe: 1,53 i 1,25 szt./pow. W 2004 roku najmniej kokonów tych owadów (poniżej 0,3 szt./pow.) zarejestrowano w RDLP: Katowice, Kraków, Szczecin, Szczecinek i Gdańsk. Średnią liczebność przekraczającą 2 szt./pow. zanotowano w RDLP: Toruń, Poznań, Zielona Góra, Radom i w Krainie Mazowiecko-Podlaskiej. Na pojedynczych powierzchniach w Nadl. Myszyniec (RDLP Olsztyn), Nadl. Przymuszewo (RDLP Toruń), Nadl. Krzystkowice i Trzebciny (RDLP Zielona Góra) i Nadl. Grodziec (RDLP Poznań) odnotowano liczby kokonów sięgające wartości ostrzegawczych (powyżej 24 kokony/pow.).

Poproch cetyniak to kolejny groźny foliofag. W latach 2000-2001 średnie liczebności tego szkodnika w skali kraju w drzewostanach były niskie: 0,30 i 0,23 szt./pow. W latach 2002-2004 liczebności były znacznie wyższe, wynosiły odpowiednio: 1,29, 1,10 i 1,41 szt./pow. W 2002 roku podwyższone liczebności notowano w RDLP Katowice, Zielona Góra, Łódź, Poznań i Piła (od 1,53 do 3,52 szt./pow.), w układzie krain: w Krainie Bałtyckiej i Wielkopolsko-Pomorskiej (1,77 i 1,72 szt./pow.). W latach 2003-2004 podwyższone liczebności (ponad 1,50 szt./pow.) wystąpiły ponownie w RDLP Poznań i Zielona Góra (w 2003 roku) oraz pojawiły się w RDLP Szczecinek i Toruń, w ostatnim roku również w RDLP Gdańsk. W 2004 roku na trzech powierzchniach w Nadl. Manowo oraz na pojedynczych powierzchniach w Nadl. Tychowo, Białogard i Czarne Człuchowskie (RDLP Szczecinek), w Nadl. Lipusz i Kościerzyna (RDLP Gdańsk) oraz w Nadl. Grodziec (RDLP Poznań) odnotowano liczby poczwarek przekraczające wartość ostrzegawczą (powyżej 15 szt.).

Liczebność zawisaka borowca w pięcioleciu w drzewostanach utrzymywała się na niskim poziomie. Średnia liczebność w kraju wahała się od 0,20 do 0,46 szt./pow. Przez cały okres pięciolecia nieco podwyższone liczebności notowano w RDLP Poznań, Toruń i Zielona Góra (od 0,24 do 1,08 szt./pow.), w układzie krain: w Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej (od 0,37-0,72 szt./pow.). W 2004 roku najwięcej owadów tego gatunku wystąpiło w RDLP Poznań i Toruń (1,00 i 0,65 szt./pow.).

Liczebność barczatki sosnówki w drzewostanach na przeważającym obszarze kraju utrzymywała się na niskim poziomie w całym pięcioleciu. Średnia krajowa w latach 2000, 2002-2004 była bardzo niska (od 0,05 do 0,24 szt./pow.), w 2001 roku - wyższa (1,41 szt./pow.). Wzrost średniej w 2001 roku spowodowany był lokalnymi znacznymi zwyżkami liczebności w RDLP Toruń (do 17,22 szt./pow.), Szczecin (do 0,82 szt./pow.) oraz Łódź (do 0,41 szt./pow.). W latach 2000 i 2002 zanotowano podwyższone liczebności tego szkodnika w RDLP Zielona Góra. W 2004 roku liczebności tego owada na SPO były śladowe.

Osnuja gwiaździsta w okresie ostatniego pięciolecia nie stanowiła dużego zagrożenia w lasach. Średnia liczebność tego owada w drzewostanach w skali kraju wahała się od 0,24 (w 2000 roku) do 0,73 szt./pow. (w 2003 roku). Podwyższone liczebności zanotowano w RDLP Katowice (w latach 2000-2004, od 0,90 do 3,83 szt./pow.), Kraków (w latach 2000, 2002-2004, od 1,00 do 1,50 szt./pow.), Łódź (w latach 2001-2002, 1,10 i 1,41 szt./pow.), Toruń (w 2003 roku, 0,87 szt./pow.), Radom (w 2003 roku, 0,96 szt./pow.) i Gdańsk (w latach 2003-2004, 1,14 i 0,87 szt./pow.), w układzie krain: w Krainie Śląskiej (w latach 2000-2004, od 0,78 do 3,11 szt./pow. ) i Małopolskiej (w latach 2002-2003, 0,82 i 0,83 szt./pow.). W 2004 roku najwięcej owadów tego gatunku wystąpiło w RDLP: Katowice, Kraków i Gdańsk (od 0,87 do 2,44 szt./pow.), w układzie krain: w Krainie Śląskiej (2,01 szt./pow.). W Nadl. Brzeg i Pszczyna (RDLP Katowice) na pojedynczych powierzchniach odnotowano przekroczenie liczby ostrzegawczej larw tych owadów (odpowiednio 77 i 40 szt.).

Cetyńce są najczęściej spotykanymi szkodnikami wtórnymi drzewostanów sosnowych. W latach 2000, 2001 i 2004, średnia ilość zebranej cetyny na SPO w drzewostanach była porównywalna (od 6,3 do 6,8 szt./pow.). W roku 2002 wartość ta były wyższa (8,3 szt./pow.), a w 2003 roku nieco niższa (5,6 szt./pow.). W 2004 roku najwięcej cetyny średnio na powierzchnię zebrano, podobnie jak w latach 2002-2003, w RDLP Olsztyn (13,5), Gdańsk (11,3) i Szczecinek (11,0), w układzie krain w Krainie Mazowiecko-Podlaskiej (11,1).