10. Intensywność obradzania i jakość nasion sosny

Badania wydajności i jakości nasion sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) na stałych powierzchniach obserwacyjnych II rzędu prowadzone są od 1996 roku. Każdego roku obserwacjom podlegają te same wskaźniki jednostek nasiennych, pochodzących z SPO II. Do analizowanych indykatorów wydajnościowych należą: masa jednej szyszki, wydajność nasion z szyszek i liczba pełnych nasion w jednej szyszce (Rys. 16)., natomiast do jakościowych zaliczają się: masa 1000 nasion, żywotność nasion (wyrażona zdolnością i energią kiełkowania), odporność na test przyspieszonego postarzania oraz długość i szerokość zarodka i prabielma.

W roku 2004, podobnie jak w latach ubiegłych, zmienność na terenie kraju cech wydajnościowych była większa od zmienności cech jakościowych (z wyjątkiem odporności na test przyspieszonego postarzania). Współczynniki zmienności wskaźników wydajnościowych wyniosły od 22% (dla masy jednej szyszki), poprzez 28% (wydajność nasion z szyszek) do 37% (dla liczby pełnych nasion w jednej szyszce). Podobnie jak w minionych okresach, zmienność w długości i szerokości prabielma, długości zarodka oraz zdolności i energii kiełkowania kształtowała się na niskim poziomie (współczynniki zmienności 6 - 8%). Nieco większą niż zazwyczaj zmiennością charakteryzowała się tylko szerokość zarodka (12%). Podwyższony poziom współczynnika zmienności wykazywała, jak zwykle, masa 1000 nasion (14%). Podobnie jak w ubiegłych latach, najbardziej zmiennym parametrem na terenie kraju była jednak odporność na test przyspieszonego postarzania - współczynnik zmienności osiągnął 226%.

Wyniki badań monitoringowych po raz kolejny potwierdziły, że Kraina II Mazursko-Podlaska cechuje się najniższymi wartościami określającymi wydajność. Za pomocą analizy wariancji udowodniono istotność różnic w wydajności nasion z szyszek pomiędzy Krainą II (1,11%), a Krainą III Wielkopolsko-Pomorską i VI Małopolską (odpowiednio 1,65% i 1,64%). Średnia dla kraju wydajność nasion w szyszce była w 2004 mniejsza niż 1,5%, którą to wielkość w gospodarce leśnej przyjmuje się za średnią wieloletnią (Kocięcki 1966). W przypadku przeciętnej liczby pełnych nasion w jednej szyszce Kraina II (10 szt.) istotnie różniła się od Krainy I (17 szt.). Nie udowodniono natomiast statystycznie różnic pomiędzy krainami przyrodniczo-leśnymi w przeciętnej masie jednej szyszki. Wskaźnik ten mieścił się w zakresie od 5,32 g (Kraina VIII Karpacka) do 6,78 (Kraina I).

Fot. 9. Korona sosny . Nadleśnictwo Srokowo - fot. E. Dmyterko

Średnia masa 1000 nasion w 2004 roku wyniosła 6,21 g, była więc bardzo zbliżona do średniej wieloletniej, wynoszącej 6,1 g (Kocięcki 1966). Najlżejsze nasiona wystąpiły przeciętnie na terenie Krainy VIII, a najcięższe na terenie Krainy V Śląskiej; średnia masa 1000 nasion osiągnęła odpowiednio 5,63 g i 6,49 g. Testy statystyczne wykazały brak istotnych statystycznie różnic pomiędzy krainami. Nasiona z Krainy VIII cechowały się również najmniejszymi przeciętnymi wymiarami zarodka i prabielma. Największymi wartościami długości i szerokości prabielma oraz długości zarodka charakteryzowały się nasiona z Krainy V. Najszersze zarodki wytworzyły się natomiast na obszarze Krainy III. Podobnie jak w przypadku masy 1000 nasion, nie udowodniono statystycznie żadnej z różnic pomiędzy krainami pod względem przeciętnych wymiarów zarodka i prabielma.

Nasiona sosny zwyczajnej wytworzone w 2004 r. odznaczały się bardzo wysoką żywotnością, określoną energią i zdolnością kiełkowania. Na 100 powierzchni aż 98 stanowiły drzewostany, z których nasiona osiągnęły zdolność kiełkowania powyżej 95%. Analizy statystyczne wykazały jednak, że Kraina II była istotnie słabsza od Krainy III i VI, zarówno pod względem energii, jak i zdolności kiełkowania. Wpływ na to miała bardzo słaba żywotność nasion z powierzchni zlokalizowanej w Nadleśnictwie Jagiełek (Kraina II). Zdolność kiełkowania nasion z tej powierzchni wyniosła zaledwie 24,0%. Najprawdopodobniej było to spowodowane nie tyle niekorzystnymi czynnikami środowiska, które ewentualnie mogły mieć wpływ na zawiązywanie, wykształcanie i dojrzewanie nasion, ile nieprzestrzeganiem założeń metodycznych przy pozyskiwaniu szyszek do badań. Nasiona ze wszystkich innych powierzchni, położonych na terenie Krainy II, osiągały zdolność kiełkowania w zakresie 95,5 - 99,5%. Po pominięciu w analizach wyników oceny żywotności nasion z Nadleśnictwa Jagiełek, testy statystyczne wykazały, że nie ma istotnych różnic w zdolności i energii kiełkowania między regionami kraju.