18. Stwierdzenia końcowe i wnioski

Wyniki zebrane w ramach programu monitoringu lasu w 2003 roku pozwalają na sformułowanie poniższych stwierdzeń i wniosków:

* W 2003 roku poziom uszkodzenia drzewostanów w porównaniu do roku ubiegłego uległ nieznacznemu zwiększeniu. Wskaźnik defoliacji drzewostanów starszych wzrósł z 2,79 w 2002 roku do 2,84 w roku 2003. Jednak statystycznie istotny wzrost wskaźnika defoliacji nastąpił pomiędzy rokiem 2003 a latami 2001, 2000 i 1999.

* Najwyższy poziom uszkodzenia w 2003 roku wykazywały drzewostany jodłowe (wskaźnik defoliacji - 3,52) najniższy drzewostany bukowe (wskaźnik defoliacji - 2,51).

* Wzrost poziomu uszkodzenia drzewostanów dotyczył wszystkich monitorowanych gatunków. Jednak wzrost wskaźnika defoliacji w 2003 roku nie wykazywał istotnych różnic w porównaniu do 2002 roku. W drzewostanach sosnowych istotne różnice odnosiły się do roku 2001 i 1999, a w drzewostanach brzozowych do lat 2001, 2000 i 1999.

*  W 2003 roku najwyższy poziom uszkodzenia wykazują drzewostany z Krainy Karpackiej, najniższy - drzewostany z Krainy Bałtyckiej.

* W 2003 roku poziom uszkodzenia drzewostanów w porównaniu do roku 2002 obniżył się w Krainach: Sudeckiej i Śląskiej, wzrósł w Krainach: Mazowiecko-Podlaskiej, Mazursko-Podlaskiej, Wielkopolsko-Pomorskiej, Karpackiej i Małopolskiej.

* Na 148 powierzchniach zanotowano obecność 352 gatunków roślin naczyniowych w warstwie runa, z czego 114 gatunków wystąpiło tylko na jednej powierzchni, natomiast kolejne 158 gatunków wystąpiło od 2 do 10 razy. Najbogatsze w gatunki runa są powierzchnie grądowe, natomiast najuboższe - powierzchnie borów świeżych.

* W przypadku borów sosnowych świeżych (Leucobryo-Pinetum i Peucedano-Pinetum ujętych łącznie) występuje istotny związek między położeniem geograficznym a bogactwem gatunkowym roślin naczyniowych warstwy runa. Wskaźnik korelacji (0,439) i parametry linii regresji wskazują na powolny wzrost bogactwa gatunkowego powierzchni borowych w kierunku z zachodu na wschód.

* Jedynie ok. 40 powierzchni charakteryzuje się brakiem gatunków runa związanych z oddziaływaniami antropogenicznymi, natomiast ok. 30 powierzchni ma skład gatunkowy wyraźnie zakłócony; ponad 10% ogólnej liczby gatunków i ok. 10% całkowitego pokrycia stanowią gatunki wyraźnie wskazujące na silne oddziaływania antropogeniczne.

* Spośród 148 SPO II rzędu 40 powierzchni reprezentuje 8 typów lasu wymienionych w "Dyrektywie siedliskowej". Kolejne 11 powierzchni reprezentuje trzy typy zaproponowane do ochrony przez stronę polską.

* W roku 2003 nie napotkano w warstwie runa ani jednego gatunku zagrożonego wyginięciem, z przedstawionych w tzw. "Czerwonej księdze". Nie napotkano również ani jednego gatunku, którego ochrona jest niezbędna na podstawie "Dyrektywy siedliskowej". Nieco obficiej reprezentowane były w roku 2003 taksony podlegające ochronie gatunkowej, napotkano 16 gatunków objętych ochroną całkowitą i 12 gatunków podlegających ochronie częściowej.

* W ciągu pięciu lat zaobserwowane zmiany w warstwie runa dotyczyły obfitości występowania poszczególnych gatunków na powierzchniach. Odnotowano duże zróżnicowanie wartości wskaźnika podobieństwa składu. Jedynie na 28 powierzchniach podobieństwo jest niższe niż 60%, natomiast aż na 86 jest wyższe niż 70%.

* Obserwuje się wyrównywanie wartości wskaźników różnorodności runa. Na powierzchniach charakteryzujących się w roku 1998 wysokimi wartościami wskaźników, w roku 2003 wystąpiły wartości niższe, natomiast na powierzchniach o niskiej różnorodności w roku 1998 nastąpił wzrost ich wartości.

* Obserwuje się spadek udziału powierzchniowego gatunków azotolubnych w runie na wielu powierzchniach w Polsce północno-wschodniej i wschodniej oraz silny wzrost ich udziału na przedpolu Karpat i Sudetów. Ponadto w Polsce południowej i wschodniej wzrósł udział gatunków o ruderalnym lub stresolubnym typie strategii rozwoju.

* Na wielu powierzchniach w całej Polsce miał miejsce wzrost zacienienia dna lasu, najsilniej zaznaczył się on w Krainie Mazowiecko-Podlaskiej, która pod tym względem różni się istotnie od pozostałych krain.

* W 2003 r. nie udało się odszukać stanowisk 7 gatunków runa będących pod całkowitą ochroną. W przypadku 14 gatunków liczba stanowisk zmalała (w tym 11 gatunków pod ścisłą ochroną), natomiast liczba stanowisk 10 gatunków wzrosła (5 pod ochroną ścisłą). Stosunkowo duże zmiany nastąpiły w rozmieszczeniu gatunków poddanych ochronie ścisłej. W 1998 r. występowały one na 31 powierzchniach, natomiast w 2003 r. na 23 powierzchniach. Jedynie 19 powierzchni charakteryzowało się obecnością gatunków będących pod ścisłą ochroną w obu okresach obserwacyjnych.

* Większość zmian struktury i charakteru ekologicznego runa odzwierciedla procesy fluktuacyjne, zachodzące na powierzchniach, mające zarówno przyczyny wewnętrzne, specyficzne dla każdej powierzchni oddzielnie, jak i zewnętrzne, przejawiające się w skali regionalnej, np. warunki pogodowe.

* W ciągu 5 lat struktura pozioma runa uległa niewielkim zmianom. Na 41 powierzchniach liczba typów synuzjów zmalała o 2 lub więcej, natomiast na 54 wzrosła o co najmniej dwa typy.

* Wyraźniejsze różnice obserwuje się między Krainą Bałtycką, w której, przeciętnie, nastąpił wzrost liczby typów i różnorodności synuzjów na powierzchniach, a Krainą Mazursko-Podlaską, która charakteryzuje się najsilniejszym średnim spadkiem bogactwa synuzjów na powierzchniach.

* Zmiany struktury poziomej runa, jakie zaszły w ciągu 5 lat na powierzchniach monitoringowych są znacznie mniejsze i słabiej ukierunkowane niż zmiany, jakie zaszły w składzie gatunkowym, bogactwie i charakterystyce ekologicznej runa.

* Mchy na stałych powierzchniach obserwacyjnych są reprezentowane bardzo licznie, zarówno pod względem liczby gatunków, jak i pokrywania. W 2003 roku stwierdzono 64 gatunki mchów, z czego połowę notowano sporadycznie. 14 gatunków mchów znalezionych na SPO jest objętych częściową ochroną prawną, a 1 gatunek znajduje się na "Czerwonej liście mchów zagrożonych w Polsce".

* Na SPO w 2003 roku znaleziono tylko 12 gatunków wątrobowców.

* W 2003 r. na wszystkich SPO II rzędu znaleziono 46 taksonów porostów. Tylko dwa pospolite w całej Europie gatunki epifityczne: Hypogymnia physodes i Lecanora conizaeoides występują licznie i zostały zanotowane na około połowie powierzchni. Inne taksony zbierane były bardzo rzadko; większość była sporadyczna (3 i mniej notowań), a poza wymienionymi wyżej tylko Scoliciosporum chlorococcum znaleziono na ponad 10% SPO. Sześć gatunków porostów znalezionych na SPO jest objętych ochroną prawną.

* W 2003 r. na SPO II rzędu znaleziono mniej gatunków mchów (64), wątrobowców (12) i porostów (46) niż 5 lat wcześniej (odpowiednio: 78, 18 i 54). Przede wszystkim nie odnaleziono ponownie gatunków sporadycznych, które występowały w 1998 roku na jednej do kilku SPO. Większość pozostałych gatunków mchów stwierdzono obecnie na mniejszej liczbie SPO.

* W analizowanym okresie zaobserwowano tendencję wzrostu liczby gatunków w odnowieniu naturalnym na stałych powierzchniach obserwacyjnych. Zarejestrowano również wzrost średniej liczebności większości gatunków wszystkich kategorii odnowienia naturalnego. Średnia żywotność i średni wiek odnowienia naturalnego dla sześciu podstawowych gatunków drzew również wykazywały tendencję wzrostową.

* Rok 2003 odznaczał się nieco obniżoną wydajnością obradzania nasion sosny, oraz bardzo dużą jej zmiennością na terenie całego kraju. Nasiona były na ogół dorodne, co przejawiało się zwiększonymi (lub wyjątkowo w niektórych krainach - przeciętnymi) wskaźnikami: masy 1000 sztuk, wymiarów zarodka oraz prabielma. W minimalnym stopniu obniżona była zdolność i energia kiełkowania nasion. Drastyczne obniżenie żywotności nasion wystąpiło tylko na powierzchni w Nadl. Bircza w Krainie Karpackiej. Bardzo wysoka była odporność nasion na stresowe warunki testu przyspieszonego postarzania, co wskazuje, że nasiona pozyskane zimą 2003/04 powinny się dobrze przechowywać.

* Liczebności owadów liściożernych utrzymywały się na poziomie nie zagrażającym drzewostanom. Liczebność brudnicy mniszki wykazała najwyższy wzrost w Krainach: Śląskiej i Małopolskiej. Przyrost liczebności boreczników odnotowano w Krainie Karpackiej, osnui gwiaździstej w Krainie Śląskiej a zawisaka borowca w Krainie Mazursko-Podlaskiej i Karpackiej. Duży przyrost liczebności barczatki sosnówki odnotowano w Krainie Małopolskiej. Populacje paprocha cetyniaka wykazywały wzrost liczebności w Kainie Śląskiej i Karpackiej.

* Porównanie wyników pierwszej i drugiej serii obserwacji liczebności populacji biegaczowatych wykazało wzrost wartości SBO (Średniej Biomasy Osobniczej) na 19 spośród analizowanych powierzchni (73% wszystkich powierzchni).

* Zagrożenie ze strony zamierania pędów sosny utrzymuje się na niewielkim poziomie, typowym dla okresu międzyepifitozyjnego. Wskaźniki zagrożenia drzewostanów ze strony patogenów korzeni wzrosły znacząco w 2003 roku względem lat poprzednich. Największym udziałem pniaków skolonizowanych przez patogeny cechował się świerk. Regionem najsilniej zagrożonym przez choroby systemów korzeniowych są góry (Krainy Sudecka i Karpacka).

* Przyczyną wzrostu poziomu uszkodzenia drzewostanów w 2003 roku był znaczny niedobór opadów atmosferycznych w okresie wegetacyjnym. Największy deficyt wody wystąpił w Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej, gdzie wielkość opadów wynosiła 65% normy wieloletniej.

* Istotnym czynnikiem negatywnie wpływającym na stan zdrowotny drzewostanów były wysokie średnie temperatury powietrza w czerwcu przy jednoczesnych niskich opadach atmosferycznych w tym miesiącu.

* Średnie wartości stężeń SO₂ z 12 miesięcy 2003 roku były w porównaniu z 2002 r. niższe w krainach Polski północnej (z wyjątkiem Krainy Mazowiecko-Podlaskiej) oraz wyższe w krainach Polski południowej (z wyjątkiem Krainy Śląskiej). W roku 2003 stężenia SO₂ zasadniczo nie przekraczały 50% normy dla obszarów Polski.

* Stężenia NO₂ w 2003 roku były wyższe od wartości z 2002 roku we wszystkich krainach z wyjątkiem Krain: Mazowiecko-Podlaskiej i Małopolskiej, w których odnotowano spadki. W roku 2003 stężenia NO₂ nie przekraczały normy dla obszarów Polski.

* W 2003 roku utrzymuje się wyższa kwasowość opadów w Polsce południowej i w okresie zimowym. Po raz pierwszy odnotowano spadek średniej wartości pH dla kraju, co świadczy o zmianie trendu odnotowywanego w ostatnich latach.

* Dotychczasowy trend spadkowy depozycji związków siarki w opadach uległ odwróceniu. W roku 2003 poniżej dolnej granicy tła znalazła się jedynie Kraina Sudecka, podczas gdy w pozostałych krainach poziom ten wzrósł.

* W 2003 roku, w porównaniu z  wynikami z roku 2002, stwierdzono niewielki wzrost wartości minimalnej i maksymalnej, oraz zmianę w kolejności uporządkowania krain ze względu na poziom sumy azotu. Wzrost sumy depozytu azotu nastąpił w 6 krainach, spadek - w 2 krainach (Bałtyckiej i Wielkopolsko-Pomorskiej).

* Depozyt kadmu wzrósł w 2003 roku we wszystkich krainach z wyjątkiem Krainy Mazursko-Podlaskiej, gdzie odnotowano najniższą jego wartość. W Krainie Karpackiej najwyższy poziom osiągnął depozyt ołowiu. W porównaniu z rokiem ubiegłym jego wartość spadła we wszystkich krainach oprócz Krainy Śląskiej. Minimalna wartość depozytu ołowiu odnotowana została w Krainie Bałtyckiej.

* Stężenia wielu jonów w opadach podkoronowych na powierzchni w Chojnowie wykazywały wyższe wartości w miesiącach zimowych, niższe zaś w miesiącach letnich. Inaczej było w przypadku jonów potasu, wapnia, magnezu i fosforu, maksymalne stężenia tych jonów notowano jesienią. Sądzić można, że były one wymywane z igliwia. Depozyt pod okapem badanego drzewostanu sosnowego w ciągu pół roku wyniósł 50 kg*ha^-1. Wody spływające po pniu charakteryzowały się zdecydowanie kwaśnym odczynem, bardziej kwaśnym niż opady podkoronowe.

* Wartości molowego stosunku wapnia do glinu oraz magnezu do glinu w roztworach glebowych uzyskane z powierzchni w Chojnowie wskazują na brak zagrożeń możliwości pobierania i odżywiania drzew wapniem i magnezem.

* Biorąc pod uwagę gatunek panujący drzewostanu: najmniejsze zasoby węgla organicznego znajdują się w glebach pod drzewostanami sosnowymi, nieco większe - w glebach pod drzewostanami dębowymi i bukowymi, a zdecydowanie największe - w glebach pod drzewostanami świerkowymi. Biorąc pod uwagę typ siedliskowy lasu: najmniejsze zasoby węgla organicznego zakumulowane są w glebach boru świeżego (Bśw) średnie - w glebach boru mieszanego świeżego (BMśw) i lasu mieszanego świeżego (LMśw), a najwyższe - w glebach siedlisk lasu świeżego).

* W glebach leśnych węgiel organiczny może być akumulowany nawet na znacznych głębokościach. W badanych glebach na głębokości od 20 do 80 cm znajduje się jeszcze od 46 do 58% całej, zmierzonej w poziomach mineralnych, puli tego pierwiastka.

* Stosunek węgla do azotu, będący miarą stopnia rozkładu materii organicznej, a tym samym jedną z miar żyzności siedlisk, nie odbiega w badanych glebach od przyjętych w tym zakresie wielkości.