17. Ocena wpływu czynników środowiska na stan zdrowotny lasów w 2003 roku i przewidywany kierunek zmian w najbliższych latach
Obniżeniu poziomu zdrowotności drzewostanów towarzyszą najczęściej liczne negatywne skutki dla ich funkcjonowania. Przejawiają się one w zmniejszeniu odporności drzewostanów na stresy pochodzenia biotycznego jak i abiotycznego, powodują zakłócenia w równowadze pokarmowej i wpływają na przyrost drzewostanów. Znaczenie tych zakłóceń jest znaczące, jeśli obniżenie zdrowotności drzewostanów trwa kolejny rok. Niekorzystne zmiany w drzewostanie akumulują się poprzez odkształcanie procesów fizjologicznych drzew, tworząc swoista "pamięć" drzewostanu spowalniającą powrót do lepszej kondycji w sprzyjających okolicznościach. Sytuacja taka może mieć miejsce w niektórych regionach kraju, gdzie od kilku lat występuje pogarszanie się stanu zdrowotnego drzewostanów. W RDLP Krosno i Gdańsk od pięciu lat wzrasta udział drzew uszkodzonych (2-3 klasa uszkodzeń). W RDLP: Poznań, Szczecin, Szczecinek, Radom, Toruń i Warszawa wzrost udziału drzew uszkodzonych trwa od 3 lat. W drzewostanie o większym początkowym poziomie uszkodzenia, po pięciu latach stałego trendu wzrostu poziomu uszkodzenia "pamięć" będzie głębsza i trwalsza a poprawa zdrowotności drzewostanu może być powolna i nastąpić po kilku latach od ustąpienia niekorzystnie oddziałujących czynników środowiska. Do tej grupy drzewostanów można zaliczyć drzewostany w RDLP Krosno, które od pięciu lat wykazują wzrastające uszkodzenia, przy stosunkowo wysokim poziomie początkowym. W odmiennej sytuacji znajdują się drzewostany RDLP Szczecinek. Od trzech lat zaznacza się tam wzrost udziału drzew uszkodzonych czyli niekorzystny trend trwa krócej, ponadto w okresie początkowym poziom uszkodzenia drzewostanów był niski. W tej sytuacji odwrócenie niekorzystnego trendu będzie stosunkowo szybkie po ustąpieniu niekorzystnie oddziałujących czynników.
Analizując poziom uszkodzenia lasów w Polsce w latach 1989-2003 na podstawie udziału drzew uszkodzonych w drzewostanie można odnotować kilka okresów o zmiennym kierunku trendu. W okresie 1989-1994 obserwowano wzrost poziomu uszkodzenia drzewostanów, po nim nastąpiło odwrócenie trendu, przejawiające się stałą poprawą stanu zdrowotnego drzewostanów w ciągu następnego pięciolecia (1995-1999). W latach 2000-2003 obserwuje się pogarszanie stanu zdrowotnego drzewostanów, z nieznacznym wahnięciem trendu w roku 2001. Wydaje się, że stan zdrowotny drzewostanów jest cechą o znacznej bezwładności i jego zmiana dokonuje się wolniej niż zmiany poszczególnych czynników środowiska. Poziom zdrowotny lasów w Polsce w 2003 roku jest najniższy od 5 lat. Głównym czynnikiem kształtującym niski poziom zdrowotności drzewostanów w ostatnich latach w Polsce w jest deficyt opadów. Zarówno w roku 2002 jaki i 2003 średnia dla kraju suma opadów w okresie wegetacyjnym nie przekroczyła normy wieloletniej, a w roku 2003 była najniższa w pięcioleciu. Deficyt wodny wystąpił w całym kraju, najsilniej uwidaczniając się w Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej i Mazowiecko-Podlaskiej.
Istotnym czynnikiem abiotycznym oddziałującym na stan zdrowotny drzewostanów jest poziom zanieczyszczeń atmosferycznych i wielkość depozytu zanieczyszczeń na terenach leśnych. W ostatnim pięcioleciu do 2002 roku notowano wolny ale stały spadek średnich rocznych stężeń SO2 w kraju. Spadek ten dotyczył zarówno Polski północnej jak i w większym stopniu Polski południowej. Rok 2003 wykazał jednak wzrost średniego stężenia SO2 jak i dalszy wzrost stężenia NO2 , rozpoczęty w roku 2002. Wzrost ten miał miejsce głównie w Polsce południowej. Odnotowane wartości są niskie i nie przekraczają obowiązujących norm, jednak nastąpiło odwrócenie dotychczas dominującego trendu. W konsekwencji wzrostu stężeń SO2 i NO2 po raz pierwszy odnotowano również nieznaczny wzrost kwasowości opadów, szczególnie wyraźny w Polsce południowej. Tendencje te, jeśli będą kontynuowane i ulegną wzmocnieniu wpłyną niekorzystnie na kondycję lasów w Polsce. W południowej części Polski wzrósł także depozyt jonów kwasogennych i eutrofizujących. Zjawisko to prowadzi do wzrostu żyzności siedlisk, poprawy bonitacji i przyśpieszeniu przyrostu drzew. Z punktu widzenia zdrowotności drzewostanów nie zawsze jest ono korzystne. Najczęściej wiąże się ze zmniejszeniem odporności drzewostanów na stresy abiotyczne i biotyczne.
Poziom oddziaływania czynników biotycznych w 2003 roku był niski. Liczebność populacja owadów liściożernych, mimo wzrostu liczebności niektórych gatunków w porównaniu do roku 2002, nie stanowiła zagrożenia dla drzewostanów. Zagrożenie ze strony zamierania pędów sosny utrzymywało się na niskim poziomie, typowym dla okresu międzyepifitozyjnego. Wskaźniki zagrożenia drzewostanów ze strony patogenów korzeni wzrosły znacząco w 2003 roku względem lat poprzednich. Wykonana analiza kolonizacji pniaków przez grzyby wykazała, że największym udziałem pniaków skolonizowanych przez patogeny cechował się świerk. Poziom tego zagrożenia nie ma jednak istotnego wpływu na stan zdrowotny drzewostanów w Polsce.
Przewidując zmiany poziomu zdrowotności drzewostanów w Polsce należy wziąć pod uwagę dominujący trend pogarszania się zdrowotności drzewostanów w ostatnich dwóch latach na skutek deficytu wodnego. Nawet znaczny wzrost opadów atmosferycznych w okresach wegetacyjnych w nadchodzących latach nie spowoduje natychmiastowego odwrócenia niekorzystnego trendu. Jak już wspomniano wcześniej, drzewostany charakteryzują się "pamięcią", która zanika powoli niezależnie od sprzyjających warunków. Ponadto w 2003 roku odnotowano odwrócenie trendu spadku stężeń SO2 i kwasowości opadów oraz kontynuację powolnego wzrostu stężeń NO2. Jeżeli wzrost stężeń zanieczyszczeń powietrza utrzyma się, a nasilenie wzrostu zostanie wzmocnione, to w ciągu kilku lat może niekorzystnie oddziaływać na zdrowotność drzewostanów. Istotnym czynnikiem wpływającym na stan zdrowotny drzewostanów jest wzrost depozytu związków azotowych oraz wzrost koncentracji CO2 w powietrzu, sprzyjający procesowi eutrofizacji siedlisk leśnych i wzmagający przyrost miąższości drzew. Zjawisko to czyni drzewostany mniej odporne na niekorzystne oddziaływania środowiskowe. Podsumowując powyższe stwierdzenia, można powiedzieć, że kierunek zmian zdrowotności drzewostanów w Polsce jest wysoce niepewny. W nadchodzącym roku, jeżeli nawet warunki pogodowe będą sprzyjające, nie można liczyć na poprawę stanu zdrowotnego drzewostanów. W kolejnych latach zmiany stanu zdrowotnego drzewostanów zależą zarówno od zaspokojenia ich potrzeb wodnych jak i od tempa wzrostu stężeń zanieczyszczeń powietrza.