Raport 2003 - 12. Poziom zagrożenia lasów grzybami patogenicznymi

Monitoring fitopatologiczny w 2003 r. realizowany był we wszystkich krainach przyrodniczo-leśnych, na 552 poletkach, w sieci 148 powierzchni SPO I rzędu monitoringu lasu.

Ocenę zagrożenia drzewostanów przez grzyby wywołujące zamieranie pędów sosny przeprowadzono na 285 poletkach.

Wartość wskaźnika liczby gałęzi pozostających na dnie lasu Wg (1,456) w roku 2003 była niemal identyczna jak w roku poprzednim. Udział sosen z uszkodzeniami aparatu asymilacyjnego osiągnął w skali kraju 9,32%, co uznać należy za poziom niski, gospodarczo znośny.

Zasiedlenie pniaków przez grzyby (WG) zawierało się w przedziale od 31,8% (Kraina Mazursko-Podlaska) do 72,9% (Kraina Bałtycka), przy średniej dla kraju wynoszącej 41,9%. Wartości te są wyższe niż w roku poprzednim i zbliżone do danych z lat 2001 i 1999.

Wartości wskaźników wieku i stopnia rozłożenia pniaków były w większości krain przyrodniczo-leśnych zbliżone do siebie. Średnie wartości tych wskaźników dla kraju (2,43 i 2,22) nie odbiegały od średnich z lat poprzednich.

Tabela 18. Kolonizacja pniaków głównych gatunków lasotwórczych przez grzyby

Gatunek	Pniaki szt.	H.a. szt.	Opieńki szt.	Sap szt.	Pat/ Pniaki %	H.a./ Pniaki %	A.spp./ Pniaki %	Sap/ Pniaki %	WD
Sosna	1151	115	16	234	11,38	9,99	1,39	20,33	1,79
Świerk	488	91	69	85	32,79	18,65	14,14	17,42	0,53
Jodła	136		24	28	17,65		17,65	20,59	1,17
Dąb	242	5	44	82	20,25	2,07	18,18	33,88	1,67
Buk	181	3	26	83	16,02	1,66	14,36	45,86	2,86
Brzoza	143	4	7	59	7,69	2,80	4,90	41,26	5,36
Inne	141	6	8	51	9,93	4,26	5,67	36,17	3,64
Razem	2482	224	194	622	16,84	9,02	7,82	25,06	1,49

Stwierdzono, że wśród głównych gatunków lasotwórczych największym odsetkiem pniaków zasiedlonych przez grzyby patogeniczne (korzeniowca wieloletniego i opieńki) cechował się świerk (32,79%), co niemal dwukrotnie przekraczało średnią dla wszystkich gatunków (16,84%). Wartości zbliżone do średniej cechowały jodłę (17,65%), dęba (20,25%) i buka (16,02%), natomiast w przypadku sosny, brzozy i gatunków domieszkowych były wyraźnie niższe - Tab. 18. Opieńki kolonizowały najczęściej pniaki powstałe po ścięciu dębów (18,18% zasiedlonych pniaków tego gatunku), jodeł (17,65%), buków (14,36%) i świerków (14,14%). Najniższym odsetkiem skolonizowania przez opieńki cechowały się pniaki sosnowe (1,39%). Udział pniaków opanowanych przez korzeniowca wieloletniego był największy dla świerka (18,65%) oraz sosny (9,99%). W przypadku pozostałych gatunków nie przekraczał 5% (na pniakach jodłowych korzeniowca wieloletniego nie stwierdzono).

Grzyby saprotroficzne stwierdzano na pniakach wszystkich gatunków lasotwórczych i domieszkowych. Zróżnicowanie odsetka zasiedlonych pniaków było znacznie mniejsze niż w przypadku patogenów i zawierało się w przedziale 17,42% (świerk) - 45,86% (buk), przy średniej dla wszystkich gatunków wynoszącej 25,06% - Tab. 18.

Rozpowszechnienie patogenów, wyrażone liczebnością na 1 hektarze pniaków skolonizowanych przez korzeniowca wieloletniego bądź opieńki (P/ha), było w 2003 ponad 2-krotnie większe niż w latach 2002, 2001 i 2000 i wyniosło 49,0 pniaków/ha. Również wielkość wskaźnika WP (16,84%) była znacznie większa niż w latach 2000-2002. Liczba pniaków z patogenami oznaczająca de facto liczbę porażonych i usuniętych z tego powodu drzew, jest równocześnie informacją o potencjalnym zagrożeniu drzewostanu z uwagi na możliwość infekcji wtórnych przez systemy korzeniowe drzew.

Tabela 19. Wyniki oceny uszkodzeń drzew głównych gatunków występujących na poletkach monitoringu fitopatologicznego

Gatunek drzewa	Udział drzew z uszkodzeniami w ogólnej liczbie drzew żywych [%]				Rodzaj uszkodzenia najczęściej występującego
Gatunek drzewa	Wszystkie uszkodzenia	Aparat asymilacyjny	Rozkład drewna	Uszkodzenia najczęstsze	Rodzaj uszkodzenia najczęściej występującego
Sosna	12,43	9,32	0,86	6,93	Zamieranie pędów i pączków
Świerk	41,09	24,28	6,11	15,96	Zamieranie pędów i pączków
Jodła	19,82	4,05	6,31	6,31	Zrakowacenia
Dąb	15,92	9,08	2,38	4,02	Zamieranie pędów i pączków
Buk	20,15	6,22	7,46	6,97	Rozkład drewna
Brzoza	8,59	2,86	0,78	3,39	Otwarte rany
Inne gatunki	12,91	7,21	2,70	3,60	Inne uszkodzenia
Kraj 2003	16,73	9,90	2,48	6,32	Zamieranie pędów i pączków
Kraj 2001	22,3	12,2	4,3	7,5	Zamieranie pędów i pączków
Kraj 2000	24,6	14,8	4,0	8,7	Zamieranie pędów i pączków

W roku 2003 wskaźniki występowania grzybów saprotroficznych S/ha i WS osiągnęły podobne wartości jak w roku 2002. Średnie wartości dla całego kraju wynosiły: 72,9 pniaka/ha i 25,06%.

Zagrożenie drzewostanów ze strony chorób systemów korzeniowych (opieńkowej zgnilizny korzeni i huby korzeni) wyrażane jest wskaźnikami dominacji saprotrofów (WD) i eksponencji pniaków na zasiedlenie przez patogeny (EP) - Tab. 19. Średnie dla kraju wartości tych wskaźników w roku 2003 (1,49 i 28,99%) wskazują na wyraźny wzrost zagrożenia względem lat poprzednich. Wskazywać to może na narastanie zagrożenia ze strony patogenów korzeni w lasach Polski.

W ramach monitoringu fitopatologicznego wykonano ocenę uszkodzeń 5388 drzew i krzewów 30 gatunków. Najliczniej reprezentowanym gatunkiem, wśród poddanych ocenie była sosna (51% drzew), następnie dąb i świerk (odpowiednio: 13% i 11% drzew). Spośród głównych gatunków lasotwórczych najczęściej stwierdzano uszkodzenia na świerku (na 41,09% drzew tego gatunku). Udział jodeł, dębów i buków z uszkodzeniami oscylował wokół 20%, natomiast dla sosny, brzozy i gatunków domieszkowych był niższy - poniżej 13% - Tab. 20.

Tabela 20. Wskaźniki występowania patogenów korzeni, grzybów saprotroficznych oraz zagrożenia drzewostanów w układzie RDLP i krain przyrodniczo-leśnych

Jednostka terytorialna:	P/ha	WP [%]	S/ha	WS [%]	WD	EP [%]
RDLP
Białystok	25,2	8,85	64,1	22,57	2,55	12,90
Katowice	90,7	27,87	32,0	9,84	0,35	44,74
Kraków	37,3	16,85	59,7	26,97	1,60	30,00
Krosno	22,7	8,15	80,1	28,80	3,53	12,93
Lublin	58,9	20,59	45,4	15,88	0,77	32,41
Łódź	6,9	1,67	80,4	19,44	11,67	2,11
Olsztyn	29,0	8,65	119,5	35,68	4,13	15,53
Piła	15,3	10,17	17,8	11,86	1,17	13,04
Poznań	9,6	3,70	11,9	4,63	1,25	4,04
Szczecin	0,0	0,00	136,5	62,75
Szczecinek	31,4	11,90	210,6	79,76	6,70	142,86
Toruń	34,8	32,65	39,1	36,73	1,13	106,67
Wrocław	115,5	29,59	47,8	12,24	0,41	50,88
Zielona Góra	66,9	16,00	136,2	32,57	2,04	31,11
Gdańsk	92,6	36,47	98,6	38,82	1,06	147,62
Radom	64,6	19,08	121,4	35,84	1,88	42,31
Warszawa	45,2	21,54	61,3	29,23	1,36	43,75
KRAINA PRZYRODNICZO-LEŚNA
I Bałtycka	43,6	16,73	146,5	56,18	3,36	61,76
II Mazursko-Podlaska	24,3	8,20	69,9	23,61	2,88	12,02
III Wielkopolsko-Pomorska	29,0	12,78	49,1	21,62	1,69	19,48
IV Mazowiecko-Podlaska	48,5	17,97	64,7	23,96	1,33	30,95
V Śląska	46,2	19,57	50,1	21,20	1,08	33,03
VI Małopolska	37,3	11,62	74,0	23,08	1,99	17,80
VII Sudecka	213,0	37,61	57,1	10,09	0,27	71,93
VIII Karpacka	77,5	23,49	76,5	23,17	0,99	44,05
Kraj 2003	49,0	16,84	72,9	25,06	1,49	28,99
Kraj 2002	18,9	6,98	71,8	26,44	3,79	10,39
Kraj 2001	23,7	8,85	94,4	35,26	3,98	15,83
Kraj 2000	24,8	8,50	82,7	28,38	3,34	13,46
Kraj 1999	58,3	14,46	130,9	32,48	2,25	27,26

Uszkodzenia aparatu asymilacyjnego drzew (zamieranie pędów i pączków, przebarwienia igliwia, zamieranie wierzchołka) stanowiły najliczniejszą grupę uszkodzeń w przypadku sosen. Również w przypadku świerków, dębów i gatunków domieszkowych uszkodzenia aparatu asymilacyjnego stanowiły większość wśród stwierdzanych uszkodzeń. Najczęściej występującym rodzajem uszkodzenia u sosen, świerków i dębów było zamieranie pędów i pączków. Spośród innych rodzajów uszkodzeń: na bukach najczęściej stwierdzany był rozkład drewna, zaś na brzozach otwarte rany.