9. Intensywność obradzania i jakość nasion sosny

Wyniki badań nad intensywnością obradzania i jakością nasion sosny są wykorzystywane zarówno dla celów monitoringu biologicznego, jak i w bieżącej działalności gospodarczej Lasów Państwowych.

Wskaźniki wydajności obradzania nasion, które co roku wykazują znacznie większe zróżnicowanie przestrzenne niż wskaźniki jakościowe, w roku 2003 charakteryzowały się wyjątkowo dużą zmiennością, znacznie większą od średniej z okresu 1996-2003 (Tab. 17).

Współczynniki zmienności tych cech wynosiły bowiem: przeciętna masa jednej szyszki - 23%, wagowa wydajność nasion z szyszek - 37% i przeciętna liczba pełnych nasion w jednej szyszce - 44%. Natomiast zmienność takich cech jakościowych, jak: masa 1000 szt., zdolność i energia kiełkowania, długość i grubość zarodka oraz prabielma, była znacznie mniejsza (współczynniki zmienności odpowiednio: 14, 5 i 8, 6 i 9 oraz 6 i 7%), osiągając poziom średnich wieloletnich. Wyjątkowo dużym współczynnikiem zmienności (529%) charakteryzowała się jedynie odporność nasion na test przyspieszonego postarzania. Wynikało to prawdopodobnie ze zjawiska, że przy niewielkiej wartości średniej różnicy w kiełkowaniu w niektórych regionach kraju stresowe warunki testu postarzania podziałały stymulująco na kiełkowanie nasion z 2003 roku (ujemne wartości różnicy w Tab. 17), a w innych nie (dodatnie wartości różnicy w Tab. 17).

Tabela 17. Wydajność i jakość nasion sosny na SPO II rzędu - wartości z 2003 roku (pogrubiona czcionka) oraz średnie z lat 1996-2003 w układzie krain przyrodniczo-leśnych

Przeciętna liczba pełnych nasion w jednej szyszce była w 2003 r. nieco niższa od średniej wieloletniej, co przy minimalnie większej przeciętnej wadze jednej szyszki i większej masie 1000 szt. zdecydowanie wpłynęło na obniżenie wagowej wydajności nasion z szyszek. Wagowa wydajność nasion z szyszek osiągnęła mimo to poziom (1,5%) uznawany w gospodarce za przeciętny [11]. Mniejszą od średniej wieloletniej liczbą nasion w jednej szyszce i mniejszą wagową wydajnością nasion z szyszek charakteryzował się materiał siewny sosny z 5 krain. Wyjątek stanowiła tu przede wszystkim Kraina Mazursko-Podlaska, w której wydajność obradzania była dużo większa niż w latach poprzednich, oraz Kraina Karpacka, w której była ona zbliżona do poziomu średniej z okresu 1996-2003. Analizy statystyczne nie udowodniły jednak istotności różnic pomiędzy krainami przyrodniczo-leśnymi pod względem przeciętnej liczby nasion w jednej szyszce i wagowej wydajności nasion. Udowodniono jedynie, że masa przeciętnej szyszki z Krainy Wielkopolsko-Pomorskiej była istotnie mniejsza niż w Krainach: Bałtyckiej i Karpackiej.

Nasiona sosny wykształcone w 2003 r. były na ogół dorodne. Przeciętna w kraju masa 1000 nasion (ok. 6,6 g) była nieco większa od średniej wieloletniej (ok. 6,5 g) oraz większa od wartości (6,1 g) przyjętej za średnią w gospodarce leśnej [11]. Zdecydowanie mniejszą masą od średniej wieloletniej odznaczały się tylko nasiona z Krainy Wielkopolsko-Pomorskiej, natomiast w Krainie Karpackiej była ona aż o ok. 0,9 g większa. Analiza wariancji i test Tukey'a nie wykazały jednak istotności różnic pomiędzy różnymi krainami pod względem tego wskaźnika. Przeciętne wymiary zarodka (Rys. 10) i prabielma nasion z 2003 roku były również większe od średnich wieloletnich. Mieściły się one na ogół w granicach przedziałów standardowych, wyznaczonych na podstawie wieloletnich obserwacji dla nasion sosny I klasy żywotności [23]. Wyjątek stanowiła tu Kraina Wielkopolsko-Pomorska, w której wymiary zarodka i prabielma utrzymywały się tylko na poziomie średniej z okresu 1996-2003. Analizy statystyczne nie udowodniły jednak istotności różnic pomiędzy krainami przyrodniczo-leśnymi pod względem długości i grubości zarodka oraz prabielma.

Minimalnie mniejsza od średniej wieloletniej była natomiast przeciętna w kraju zdolność i energia kiełkowania. Zjawisko to dotyczyło przede wszystkim Krainy Karpackiej. Jednak na obniżenie przeciętnej zdolności i energii kiełkowania w tej krainie wpłynęła bardzo słaba jakość nasion (poniżej III kl.) tylko z jednej powierzchni monitoringowej, zlokalizo-wanej w Nadl. Bircza. Na pozostałych powierzchniach w kraju dominowały natomiast nasiona o zdolności i energii kiełkowania odpowiadającej I i wyjątkowo II klasie żywotności. Analiza wariancji i test Tukey'a udowodniły, że żywotność nasion z Krainy Karpackiej była niższa niż w innych krainach. Wysoka była natomiast odporność nasion na stresowe warunki testu przyspieszonego postarzania. Przeciętna różnica w zdolności kiełkowania pomiędzy nasionami postarzanymi i niepostarzanymi była 5-krotnie mniejsza od średniej wieloletniej. Zjawisko zwiększonej odporności nasion na test przyspieszonego postarzania wystąpiło we wszystkich krainach przyrodniczo-leśnych. Stresowe warunki testu przyspieszonego postarzania podziałały nawet stymulująco na kiełkowanie nasion z Krainy Bałtyckiej i Karpackiej (lepiej kiełkowały).