7. Mchy, wątrobowce i porosty w lasach

Liczne gatunki mchów cechuje wąski zakres amplitudy ekologicznej i w związku z tym wykazują one dużą wrażliwość na zmiany w środowisku, zarówno naturalne jak i antropogeniczne. Są one dzięki temu dobrymi bioindykatorami i pod tym względem tylko nieznacznie ustępują porostom. Wykorzystuje się je w monitorowaniu skażenia powietrza atmosferycznego, czystości wody, zmian mikroklimatycznych, przy analizie gradientów środowiskowych oraz jako wskaźniki właściwości ekologicznych siedlisk [25].

Wątrobowce w większości są organizmami stenotopowymi i szybko reagują nawet na niewielkie zmiany warunków siedliskowych. Z tego powodu mogą być dobrymi biowskaźnikami zmian w środowisku; przeszkodą w ich powszechnym stosowaniu jest rzadkość występowania licznych taksonów oraz ich niewielkie rozmiary, utrudniające znalezienie w terenie oraz poprawną identyfikację gatunków [10].

Porosty są wyspecjalizowaną grupą grzybów i stanowią wynik połączenia dwóch organizmów - cudzożywnego grzyba i samożywnego glonu [7]. Reakcja porostów na czynniki naturalne i antropogeniczne jest szybka i jednoznaczna. Wizualnie przejawia się stosunkowo łatwymi do identyfikacji i interpretacji przekształceniami morfologicznymi plech oraz zmianami ilościowymi, a czasem prowadzi do ustępowania z przekształconych terenów [4, 5]. Ze względu na to porosty należą do organizmów bardzo silnie zagrożonych w całej Europie. Na polskiej "Czerwonej liście porostów zagrożonych i wymierających" znajduje się prawie 40% znanych w kraju gatunków; z nich porosty wymarłe i wymierające stanowią około 15% [2]. Stałe obserwacje kierunku i tempa zmian ilościowych i jakościowych w populacjach poszczególnych gatunków porostów dostarczają ważnych informacji o ekologii tych organizmów, ale przede wszystkim o naturalnych i antropogenicznych zmianach warunków siedliskowych, w tym o stopniu zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Z tego też powodu porosty są powszechnie na całym świecie wykorzystywane jako bioindykatory zmian w środowisku.

W Polsce porosty jako biowskaźniki są wykorzystywane, poza monitoringiem leśnym, w Zintegrowanym Monitoringu Ochrony Środowiska [24]. Są również elementem programu monitoringu biologicznego [3].

Tabela 8.  Wykaz gatunków mchów znalezionych na SPO II rzędu w 2003 roku

Mchy na stałych powierzchniach obserwacyjnych (SPO II rzędu) są reprezentowane bardzo licznie, zarówno pod względem liczby gatunków, jak i pokrywania. W 2003 roku stwierdzono 64 gatunki mchów, ale połowę z nich notowano sporadycznie, na co najwyżej 3 powierzchniach, a dalszych 33% nie przekraczało I stopnia stałości - Tab. 8. Tylko 10 gatunków występowało z co najmniej II stopniem stałości, a na ponad połowie powierzchni znaleziono jedynie Pleurozium schreberi. Ten borowy, acydofilny mech występował również z największą obfitością we wszystkich krainach przyrodniczo-leśnych, z wyjątkiem Karpackiej i Sudeckiej. Jego średnie pokrywanie w zdjęciach fitosocjologicznych przekraczało 20%, a w Krainie Małopolskiej dochodziło do prawie 40% - Tab. 9. Specyficzne jest rozmieszczenie Hypnum cupressiforme.

Tabela 9. Średnie pokrywanie (w %) trzech najbardziej licznych mchów w krainach  przyrodniczo-leśnych

Ten subatlantycki gatunek liczniej występuje tylko w zachodniej Polsce, a szczególnie tam, gdzie wpływy klimatu suboceanicznego są największe (Krainy: Śląska, Bałtycka i Sudecka) - Tab.  9.

Ze względu na to, że większość SPO jest usytuowana w borach sosnowych lub świerkowych, najliczniej i najbardziej obficie reprezentowane są mchy charakterystyczne dla zbiorowisk borowych: Pleurozium schreberi i Dicranum polysetum, a także gatunki ogólnoleśne, takie jak: Hypnum cupressiforme, Dicranum scoparium i Polytrichum formosum i ubikwistyczne: Pohlia nutans i Dicranella heteromalla.

Średnie pokrywanie warstwy roślin zarodnikowych na SPO (warstwę tą budują prawie wyłącznie mchy) w większości krain przyrodniczo-leśnych zawiera się w przedziale między 39% a 50%; tylko w górach (Krainy: Karpacka i Sudecka) jest znacznie niższe i nie przekracza 10% - Tab. 10. Pokrywanie warstwy roślin zarodnikowych jest zdecydowanie wyższe pod drzewostanami iglastymi niż pod liściastymi.

Tabela 10. Średnie pokrywanie warstwy roślin zarodnikowych (D) oraz porostów epifitycznych na powierzchnię w krainach przyrodniczo-leśnych w 2003 roku

Czternaście gatunków mchów znalezionych na SPO jest objętych częściową ochroną prawną. Są to:

Aulacomnium palustre                                     Climacium dendroides

Hylocomium splendens (gajnik lśniący) Leucobrum glaucum (bielistka siwa)

Pleurozium schreberi (rokietnik pospolity)       Polytrichum commune (płonnik pospolity)

Pseudoscleropodium purum                            Ptilium crista-castrensis (piórosz pierzasty)

Rhitidiadelphus squarrosus                              Rhitidiadelphus triquetrus

Sphagnum fallax                                              Sphagnum palustre

Sphagnum recurvum                                       Thuidium tamariscinum

 Ponadto Dicranum polysetum znajduje się na "Czerwonej liście mchów zagrożonych w Polsce" [15] z kategorią VU (narażony).

Tabela 11.   Wykaz gatunków wątrobowców znalezionych na SPO II rzędu w 2003 r.

Wątrobowce z natury występują w zbiorowiskach roślinnych nielicznie, a ponadto - ze względu na zwykle drobne rozmiary - są trudne do odszukania. Na SPO w 2003 roku znaleziono tylko 12 gatunków tych roślin - Tab. 11. Najczęściej notowany był Ptilidium ciliare, który jednocześnie jest stosunkowo dużym i jednym z najłatwiej dostrzegalnych wątrobowców. Jest to gatunek o charakterze subatlantyckim, dosyć często występujący w fitocenozach borów sosnowych, zwłaszcza w zachodniej części kraju. Na uwagę zasługuje Bazzania trilobata, wyróżniająca dla górskich borów reglowych, a także nieco liczniej rosnąca w północno-wschodniej Polsce; na pozostałym obszarze jest to gatunek wyjątkowo rzadki.

W 2003 r. na wszystkich SPO II rzędu znaleziono 46 taksonów porostów - Tab. 12. Tylko dwa pospolite w całej Europie gatunki epifityczne: Hypogymnia physodes i Lecanora conizaeoides występują licznie i zostały zanotowane na około połowie powierzchni. Inne taksony zbierane były bardzo rzadko; większość była sporadyczna (3 i mniej notowań), a poza wymienionymi wyżej tylko Scoliciosporum chlorococcum znaleziono na ponad 10% SPO. Gatunek ten zapewne występuje znacznie częściej, ale ze względu na niepozorną, proszkowatą plechę i prawie niewidoczne owocniki, jest powszechnie pomijany. Na pewno niedoreprezentowany jest również rodzaj liszajec Lepraria. Duża i aktualna wiedza o ekologii i rozmieszczeniu porostów z tego rodzaju w Polsce, oparta na monografii M. Kukwy [12], wskazuje, że zielonkawe lub szarawe proszkowate plechy liszajców z łatwością mogły zostać pominięte podczas zbioru materiałów.

Sześć gatunków porostów znalezionych na SPO jest objętych ochroną prawną. Są to: Cetraria islandica, Cladonia arbuscula, C. ciliata, C. rangiferina, Evernia prunastri i Parmeliopsis ambigua.

Na "Czerwonej liście porostów zagrożonych w Polsce" [2], znajduje się sześć gatunków porostów spośród znalezionych na SPO w 2003 roku. Są to:

Cetraria islandica (VU - narażony)

Cladonia rei (DD - brak dostatecznych danych)

Evernia prunastri (LR - małe ryzyko zagrożenia)

Porpidia cinereoatra (VU)

Porpidia glaucophaea (VU)

Trapelia placodioides (LR)

Prawie wszystkie wymienione wyżej gatunki chronione i z Czerwonej Listy są częste w Polsce, a stopień ich zagrożenia jest niewielki.

Średnie pokrywanie epifitów (prawie wyłącznie porostów) na pniach monitorowanych drzew w krainach przyrodniczo-leśnych jest stosunkowo duże i waha się od 31% (Wielkopolsko-Pomorska) do prawie 60% (Mazursko-Podlaska) - Tab. 10.

W 2003 r. na SPO II rzędu znaleziono mniej gatunków mchów (64), wątrobowców (12) i porostów (46) niż 5 lat wcześniej (odpowiednio: 78, 18 i 54). Przede wszystkim nie odnaleziono ponownie gatunków sporadycznych, które występowały w 1998 roku na jednej do kilku SPO. Większość pozostałych gatunków mchów stwierdzono obecnie na mniejszej liczbie SPO. Dokładna analiza sytuacji daje podstawy do stwierdzenia, że wynika ona z mniej dokładnego zbioru materiałów w terenie, a zwłaszcza z pomijania murszejącego drewna. Podobne wnioski nasuwają się w odniesieniu do wątrobowców. Zmiany w liczbie wystąpień porostów w stosunku do 1998 roku również wynikają z tej samej przyczyny, ale są one jeszcze większe. W przypadku porostów najbardziej spadła liczba wystąpień Hypocenomyce scalaris (z 44 do 6), Lepraria incana (z 54 do 11) oraz Cladonia macilenta (z 27 do 7). Zmniejszyło się również pokrywanie epifitów - por. Tab. 10 oraz [6].

Wartości pokrywania warstwy roślin zarodnikowych spadły w porównaniu z 1998 r., nie są to jednak duże różnice.

Tabela 57.   Wykaz gatunków porostów znalezionych na SPO II rzędu w 2003 roku