7. Mchy, wątrobowce i porosty w lasach

Fot. 4.Bielistka sina (Leucorbryum glaucum)- pospolity mech leśny - Nadleśnictwo Radziwiłów - fot. Jerzy Wawrzoniak

Liczne gatunki mchów cechuje wąski zakres amplitudy ekologicznej i w związku z tym wykazują one dużą wrażliwość na zmiany w środowisku, zarówno naturalne jak i antropogeniczne. Są one dzięki temu dobrymi bioindykatorami i pod tym względem tylko nieznacznie ustępują porostom. Wykorzystuje się je w monitorowaniu skażenia powietrza atmosferycznego, czystości wody, zmian mikroklimatycznych, przy analizie gradientów środowiskowych oraz jako wskaźniki właściwości ekologicznych siedlisk [25].

Wątrobowce w większości są organizmami stenotopowymi i szybko reagują nawet na niewielkie zmiany warunków siedliskowych. Z tego powodu mogą być dobrymi biowskaźnikami zmian w środowisku; przeszkodą w ich powszechnym stosowaniu jest rzadkość występowania licznych taksonów oraz ich niewielkie rozmiary, utrudniające znalezienie w terenie oraz poprawną identyfikację gatunków [10].

Porosty są wyspecjalizowaną grupą grzybów i stanowią wynik połączenia dwóch organizmów - cudzożywnego grzyba i samożywnego glonu [7]. Reakcja porostów na czynniki naturalne i antropogeniczne jest szybka i jednoznaczna. Wizualnie przejawia się stosunkowo łatwymi do identyfikacji i interpretacji przekształceniami morfologicznymi plech oraz zmianami ilościowymi, a czasem prowadzi do ustępowania z przekształconych terenów [4, 5]. Ze względu na to porosty należą do organizmów bardzo silnie zagrożonych w całej Europie. Na polskiej "Czerwonej liście porostów zagrożonych i wymierających" znajduje się prawie 40% znanych w kraju gatunków; z nich porosty wymarłe i wymierające stanowią około 15% [2]. Stałe obserwacje kierunku i tempa zmian ilościowych i jakościowych w populacjach poszczególnych gatunków porostów dostarczają ważnych informacji o ekologii tych organizmów, ale przede wszystkim o naturalnych i antropogenicznych zmianach warunków siedliskowych, w tym o stopniu zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Z tego też powodu porosty są powszechnie na całym świecie wykorzystywane jako bioindykatory zmian w środowisku.

W Polsce porosty jako biowskaźniki są wykorzystywane, poza monitoringiem leśnym, w Zintegrowanym Monitoringu Ochrony Środowiska [24]. Są również elementem programu monitoringu biologicznego [3].

Tabela 8.  Wykaz gatunków mchów znalezionych na SPO II rzędu w 2003 roku

  Nazwa gatunku

Liczba

%

wystąpień

(100% = 148)

 Rokietnik pospolity (Pleurozium schreberi)

90  

60,8  

 Rokiet cyprysowaty (Hypnum cupressiforme)

67  

45,3  

 Widłoząb miotlasty (Dicranum scoparium)

64  

43,2  

 Płonnik strojny (Polytrichum formosum)

58  

39,2  

 Knotnik zwisły (Pohlia nutans)

57  

38,5  

 Widłoząb falisty (Dicranum polysetum)

54  

36,5  

 Widłoząbek jednoboczny (Dicranella heteromalla)

51  

34,5  

 Żurawiec falisty (Atrichum undulatum)

33  

22,3  

 Merzyk (Plagiomnium affine)

33  

22,3  

 Gajnik lśniący (Hylocomium splendens)

31  

20,9  

 Krótkosz szorstki (Brachythecium rutabulum)

27  

18,2  

 Płaszczeniec (Plagiothecium laetum)

20  

13,5  

 Pseudoscleropodium purum

19  

12,8  

 Plagiothecium curvifolium

17  

11,5  

 Tetraphis pellucida

17  

11,5   

 Eurhynchium angustirete

13  

8,8  

 Piórosz pierzasty (Ptilium crista-castrensis)

13  

8,8  

 Herzogiella seligeri

11  

7,4  

 Bielistka siwa (Leucobryum glaucum)

10  

6,8  

 Płaszczeniec ząbkowany (Plagiothecium denticulatum)

9  

6,1  

 Krótkosz aksamitny (Brachythecium velutinum)

8  

5,4  

 Dicranum spurium

6  

4,1  

 Widłoząb górski (Orthodicranum montanum)

6  

4,1  

 Merzyk fałdowany (Plagiomnium undulatum)

6  

4,1  

 Płonnik jałowcowaty (Polytrichum juniperinum)

6  

4,1  

 Zęboróg purpurowy (Ceratodon purpureus)

5  

3,4  

 Dzióbkowiec (Eurhynchium hians)

5  

3,4  

 Mnium hornum

5  

3,4  

 Plagiomnium rostratum

5  

3,4  

 Brachythecium starkei

4  

2,7  

 Płonnik pospolity (Polytrichum commune)

4  

2,7  

 Rhytidiadelphus squarrosus

4  

2,7  

 3 wystąpienia: Isopterygium elegans, Plagiothecium sp.

 

 2 wystąpienia: Aulacomnium palustre, Brachythecium curtum, B. oedipodium,

 Plagiothecium undulatum, Rhizomnium punctatum

 

 

 1 wystąpienie: : Aulacomnium androgynum, Brachythecium reflexum; B. salebrosum,

 Brachythecium sp., Cirriphyllum piliferum, Climacium dendroides, Dicranodontium

 denudatum, Dicranoweissia cirrata, Eurhynchium striatum, Eurhynchium sp., Funaria

 hygrometrica, Hypnum arcuatum, H. pallescens, Hypnum sp., Plagiomnium cuspidatum,

 P. punctatum, Plagiothecium cavifolium, Platygyrium repens, Pylaisia polyantha,

 Rhitidiadelphus loreus, Rh. triquetrus, Sphagnum fallax, Sph. palustre, Sph. recurvum,

 Thuidium recognitum, Th. Tamariscinum

 

 

 

Mchy na stałych powierzchniach obserwacyjnych (SPO II rzędu) są reprezentowane bardzo licznie, zarówno pod względem liczby gatunków, jak i pokrywania. W 2003 roku stwierdzono 64 gatunki mchów, ale połowę z nich notowano sporadycznie, na co najwyżej 3 powierzchniach, a dalszych 33% nie przekraczało I stopnia stałości - Tab. 8. Tylko 10 gatunków występowało z co najmniej II stopniem stałości, a na ponad połowie powierzchni znaleziono jedynie Pleurozium schreberi. Ten borowy, acydofilny mech występował również z największą obfitością we wszystkich krainach przyrodniczo-leśnych, z wyjątkiem Karpackiej i Sudeckiej. Jego średnie pokrywanie w zdjęciach fitosocjologicznych przekraczało 20%, a w Krainie Małopolskiej dochodziło do prawie 40% - Tab. 9. Specyficzne jest rozmieszczenie Hypnum cupressiforme.

Tabela 9. Średnie pokrywanie (w %) trzech najbardziej licznych mchów w krainach  przyrodniczo-leśnych

Kraina przyrodniczo-leśna                      (w nawiasach liczba powierzchni)

Gatunek

Pleurozium schreberi

Hypnum cupressiforme

Dicranum scoparium

Bałtycka (23)

20

2,4

0,3

Mazursko-Podlaska (15)

23

-

0,3

Wielkopolsko-Pomorska (25)

36

1

1,5

Mazowiecko-Podlaska (15)

33

<0,1

1,5

Śląska (16)

25

12

1,6

Małopolska (27)

39

0,5

2,5

Sudecka (8)

<1

2,1

2,1

Karpacka (19)

<1

0,2

0,3

 

Ten subatlantycki gatunek liczniej występuje tylko w zachodniej Polsce, a szczególnie tam, gdzie wpływy klimatu suboceanicznego są największe (Krainy: Śląska, Bałtycka i Sudecka) - Tab.  9.

Ze względu na to, że większość SPO jest usytuowana w borach sosnowych lub świerkowych, najliczniej i najbardziej obficie reprezentowane są mchy charakterystyczne dla zbiorowisk borowych: Pleurozium schreberi i Dicranum polysetum, a także gatunki ogólnoleśne, takie jak: Hypnum cupressiforme, Dicranum scoparium i Polytrichum formosum i ubikwistyczne: Pohlia nutans i Dicranella heteromalla.

Średnie pokrywanie warstwy roślin zarodnikowych na SPO (warstwę tą budują prawie wyłącznie mchy) w większości krain przyrodniczo-leśnych zawiera się w przedziale między 39% a 50%; tylko w górach (Krainy: Karpacka i Sudecka) jest znacznie niższe i nie przekracza 10% - Tab. 10. Pokrywanie warstwy roślin zarodnikowych jest zdecydowanie wyższe pod drzewostanami iglastymi niż pod liściastymi.

Tabela 10. Średnie pokrywanie warstwy roślin zarodnikowych (D) oraz porostów epifitycznych na powierzchnię w krainach przyrodniczo-leśnych w 2003 roku

Kraina

 Liczba

Pokrywanie D (%)

Liczba drzew

Pokrywanie epifitów (%)1

 przyrodniczo-leśna

 powierzchni

 Bałtycka

23  

39  

70  

33,0 (18,3)

 Mazursko-Podlaska

15  

45  

47  

58,8 (51,3)

 Wielkopolsko-Pomorska

25  

50  

78  

31,0 (19,7)

 Mazowiecko-Podlaska

15  

45  

49  

53,9 (40,3)

 Śląska

16  

42  

52  

52,3 (33,9)

 Małopolska

27  

46  

86  

44,9 (38,8)

 Sudecka

8  

9  

27  

53,7 (39,8)

 Karpacka

19  

8  

65  

48,3 (38,8)

 Kraj

148  

36  

474  

47,0 (35,1)

 

Czternaście gatunków mchów znalezionych na SPO jest objętych częściową ochroną prawną. Są to:

Aulacomnium palustre                                     Climacium dendroides

Hylocomium splendens (gajnik lśniący) Leucobrum glaucum (bielistka siwa)

Pleurozium schreberi (rokietnik pospolity)       Polytrichum commune (płonnik pospolity)

Pseudoscleropodium purum                            Ptilium crista-castrensis (piórosz pierzasty)

Rhitidiadelphus squarrosus                              Rhitidiadelphus triquetrus

Sphagnum fallax                                              Sphagnum palustre

Sphagnum recurvum                                       Thuidium tamariscinum

 Ponadto Dicranum polysetum znajduje się na "Czerwonej liście mchów zagrożonych w Polsce" [15] z kategorią VU (narażony).

Tabela 11.   Wykaz gatunków wątrobowców znalezionych na SPO II rzędu w 2003 r.

  Nazwa gatunku

Liczba

%

wystąpień

(100% = 148)

 Ptilidium ciliare

10  

6,8  

 Lophocolea heterophylla

8  

5,4  

 Lepidozia reptans

5  

3,4  

 Calypogeia muelleriana

5  

3,4  

 Bazzania trilobata

4  

2,7  

 3 wystąpienia: Cephalozia bicuspidata, Lophocolea bidentata, Ptilidium pulcherrimum

 

 

 

 1 wystąpienie: Calypogeia trichomanis, Cephalozia cfr. heterophylla, Marchantia

 polymorpha, Pellia epiphylla

 

 

 

Wątrobowce z natury występują w zbiorowiskach roślinnych nielicznie, a ponadto - ze względu na zwykle drobne rozmiary - są trudne do odszukania. Na SPO w 2003 roku znaleziono tylko 12 gatunków tych roślin - Tab. 11. Najczęściej notowany był Ptilidium ciliare, który jednocześnie jest stosunkowo dużym i jednym z najłatwiej dostrzegalnych wątrobowców. Jest to gatunek o charakterze subatlantyckim, dosyć często występujący w fitocenozach borów sosnowych, zwłaszcza w zachodniej części kraju. Na uwagę zasługuje Bazzania trilobata, wyróżniająca dla górskich borów reglowych, a także nieco liczniej rosnąca w północno-wschodniej Polsce; na pozostałym obszarze jest to gatunek wyjątkowo rzadki.

W 2003 r. na wszystkich SPO II rzędu znaleziono 46 taksonów porostów - Tab. 12. Tylko dwa pospolite w całej Europie gatunki epifityczne: Hypogymnia physodes i Lecanora conizaeoides występują licznie i zostały zanotowane na około połowie powierzchni. Inne taksony zbierane były bardzo rzadko; większość była sporadyczna (3 i mniej notowań), a poza wymienionymi wyżej tylko Scoliciosporum chlorococcum znaleziono na ponad 10% SPO. Gatunek ten zapewne występuje znacznie częściej, ale ze względu na niepozorną, proszkowatą plechę i prawie niewidoczne owocniki, jest powszechnie pomijany. Na pewno niedoreprezentowany jest również rodzaj liszajec Lepraria. Duża i aktualna wiedza o ekologii i rozmieszczeniu porostów z tego rodzaju w Polsce, oparta na monografii M. Kukwy [12], wskazuje, że zielonkawe lub szarawe proszkowate plechy liszajców z łatwością mogły zostać pominięte podczas zbioru materiałów.

Sześć gatunków porostów znalezionych na SPO jest objętych ochroną prawną. Są to: Cetraria islandica, Cladonia arbuscula, C. ciliata, C. rangiferina, Evernia prunastri i Parmeliopsis ambigua.

Na "Czerwonej liście porostów zagrożonych w Polsce" [2], znajduje się sześć gatunków porostów spośród znalezionych na SPO w 2003 roku. Są to:

Cetraria islandica (VU - narażony)

Cladonia rei (DD - brak dostatecznych danych)

Evernia prunastri (LR - małe ryzyko zagrożenia)

Porpidia cinereoatra (VU)

Porpidia glaucophaea (VU)

Trapelia placodioides (LR)

Prawie wszystkie wymienione wyżej gatunki chronione i z Czerwonej Listy są częste w Polsce, a stopień ich zagrożenia jest niewielki.

Średnie pokrywanie epifitów (prawie wyłącznie porostów) na pniach monitorowanych drzew w krainach przyrodniczo-leśnych jest stosunkowo duże i waha się od 31% (Wielkopolsko-Pomorska) do prawie 60% (Mazursko-Podlaska) - Tab. 10.

W 2003 r. na SPO II rzędu znaleziono mniej gatunków mchów (64), wątrobowców (12) i porostów (46) niż 5 lat wcześniej (odpowiednio: 78, 18 i 54). Przede wszystkim nie odnaleziono ponownie gatunków sporadycznych, które występowały w 1998 roku na jednej do kilku SPO. Większość pozostałych gatunków mchów stwierdzono obecnie na mniejszej liczbie SPO. Dokładna analiza sytuacji daje podstawy do stwierdzenia, że wynika ona z mniej dokładnego zbioru materiałów w terenie, a zwłaszcza z pomijania murszejącego drewna. Podobne wnioski nasuwają się w odniesieniu do wątrobowców. Zmiany w liczbie wystąpień porostów w stosunku do 1998 roku również wynikają z tej samej przyczyny, ale są one jeszcze większe. W przypadku porostów najbardziej spadła liczba wystąpień Hypocenomyce scalaris (z 44 do 6), Lepraria incana (z 54 do 11) oraz Cladonia macilenta (z 27 do 7). Zmniejszyło się również pokrywanie epifitów - por. Tab. 10 oraz [6].

Wartości pokrywania warstwy roślin zarodnikowych spadły w porównaniu z 1998 r., nie są to jednak duże różnice.

Tabela 57.   Wykaz gatunków porostów znalezionych na SPO II rzędu w 2003 roku

  Nazwa gatunku

Liczba

%

wystąpień

(100% = 148)

 Pustułka pęcherzykowata (Hypogymnia physodes)

77  

52,0  

 Lecanora conizaeoides

72  

48,6  

 Scoliciosporum chlorococcum

17  

11,5  

 Lepraria incana

11  

7,4   

 Chrobotek wysmukły (Cladonia gracilis)

8  

5,4  

 Chrobotek strzępiasty (Cladonia fimbriata)

7  

4,7  

 Chrobotek cienki (Cladonia macilenta)

7  

4,7  

 Chrobotek szydlasty (Cladonia coniocraea)

7  

4,7  

 Micarea prasina

7  

4,7  

 Hypocenomyce scalaris

6  

4,1  

 Lepraria sp.

6  

4,1  

 Chrobotek widlasty (Cladonia furcata)

5  

3,4  

 Chrobotek Cladonia rangiferina

5  

3,4  

 Chrobotek palczasty (Cladonia digitata)

4  

2,7  

 Lepraria jackii

4  

2,7  

 3 wystąpienia: Chrobotek otwarty (Cladonia cenotea), Ch. kieliszkowaty

 (C. chlorophaea), Ch. siwy (C. glauca), C. ochrochlora, Cladonia sp.

 2 wystąpienia: Cladonia arbuscula, C. merochlorophaea, Chr. kubkowaty

 (C. Pyxidata), Evernia prunastri, Parmelia sulcata, Placynthiella icmalea

 1 wystąpienie: Kropnica (Bacidia sp.), Biatora pilularis, Biatora sp.,

 Płucnica islandzka (Cetraria islandica), Cladonia ciliata, C. coccifera, C. rei,

 Dimerella pineti, Lepraria elobata, Micarea denigrata, M. misella, Parmelia sp.,

 Parmeliopsis ambigua, Placynthiella dasaea, Porpidia cinereoatra,

 P. crustulata, P. glaucophaea, Trapelia placodioides, Trapeliopsis flexuosa,

 T. granulosa

 

 

 

 

W 2003 roku stwierdzono 64 gatunki mchów, z czego połowę notowano sporadycznie. 14 gatunków mchów znalezionych na SPO jest objętych częściową ochroną prawną, a 1 gatunek znajduje się na "Czerwonej liście mchów zagrożonych w Polsce".

Ponadto znaleziono tylko 12 gatunków wątrobowców oraz 46 taksonów porostów.

Wśród porostów tylko dwa pospolite w całej Europie gatunki epifityczne: Hypogymnia physodes i Lecanora conizaeoides występują licznie i zostały zanotowane na około 50% powierzchni. Inne taksony zbierane były bardzo rzadko; większość była sporadyczna, a poza wymienionymi wyżej tylko Scoliciosporum chlorococcum znaleziono na ponad 10% SPO. Sześć gatunków porostów znalezionych na SPO jest objętych ochroną prawną.

W 2003 r. na SPO II rzędu znaleziono mniej gatunków mchów (64), wątrobowców (12) i porostów (46) niż 5 lat wcześniej (odpowiednio: 78, 18 i 54). Przede wszystkim nie odnaleziono ponownie gatunków sporadycznych, które występowały w 1998 roku na jednej do kilku powierzchni. Większość pozostałych gatunków mchów stwierdzono obecnie na mniejszej liczbie powierzchni.

  Raport 2003