3. Zróżnicowanie poziomu uszkodzeń drzewostanów w kraju w 2003 roku

Czynniki biotyczne jak i abiotyczne, w tym antropogeniczne, ze zmienną w czasie i przestrzeni intensywnością oddziaływają na ekosystemy leśne. W rezultacie poziom uszkodzenia drzewostanów zmienia się w zależności od specyficznego dla danego roku układu czynników środowiska Ten zróżnicowany poziom oddziaływania nakłada się na odmienne warunki geologiczno-glebowe oraz skład gatunkowy drzewostanów. Powoduje to powierzchniową niejednorodność poziomu uszkodzenia drzewostanów.

W 2003 roku poziom uszkodzenia drzewostanów iglastych kształtuje się na podobnym poziomie jak drzewostanów liściastych. Drzewostany iglaste wykazują nieco mniejszy udział drzew bez defoliacji - 7,97% niż liściaste - 9,08% (Tab. 1).

Jednak drzew wykazujących uszkodzenia, tj. powyżej 25% defoliacji, w drzewostanach liściastych odnotowano więcej - 38,92% niż w drzewostanach iglastych - 32,69%. Wśród gatunków liściastych wysokim poziomem uszkodzenia charakteryzowały się drzewostany dębowe. Tylko 2,02% drzew okazało się w pełni zdrowe (defoliacja poniżej 10%), a 50,04% drzew było uszkodzonych (defoliacja powyżej 25%). Drzewostany bukowe wykazały wysoki, wynoszący 17,84% udział drzew zdrowych (o defoliacji poniżej 10%). Udział drzew uszkodzonych w tych drzewostanach był wyraźnie wyższy i wynosił 27,85% Drzewostany brzozowe, które zwykle charakteryzowały się podobnym poziomem zdrowotności jak drzewostany bukowe, w tym roku wykazały wyraźnie niższy udział drzew zdrowych - 7,64% i wysoki udział drzew uszkodzonych - 397,99% (Tab. 1).

W drzewostanach iglastych wysoki poziom uszkodzenia wykazywały drzewostany  świerkowe i jodłowe. W drzewostanach świerkowych udział drzew zdrowych (poniżej 10% defoliacji) wynosił tylko 5,92%, a drzew uszkodzonych (powyżej 25% defoliacji) - 41,97%. Drzewostany jodłowe wykazywały nieco wyższy udział drzew zdrowych - 6,52% i znacznie wyższy udział drzew uszkodzonych - 62,07%. Drzewostany sosnowe charakteryzują się wyższym udziałem drzew zdrowych - 8,12% i niższym udziałem udział drzew uszkodzonych - 29,74%, co świadczy o ich wyższej zdrowotności (Tab. 1).

Poziom odbarwienia igliwia bądź liści w 2003 roku był niewielki zarówno w drzewostanach iglastych jak i liściastych. W związku z tym poziom uszkodzenia, będący kombinacją defoliacji i odbarwienia można uznać za równy poziomowi defoliacji.

Tabela 1. Procentowy udział drzew w klasach defoliacji, odbarwienia i uszkodzenia wg gatunków. Zestawienie krajowe - drzewostany w wieku powyżej 40 lat - 2003 rok

Wskaźnik defoliacji również jest stosowany jako miernik poziomu uszkodzenia drzewostanów. Najwyższymi wartościami tego wskaźnika charakteryzują się drzewostany jodłowe - 3,51 i dębowe - 3,20. Niższe wartości wskaźnika wyliczono dla drzewostanów bukowych - 2,51, brzozowych - 2,93, świerkowych - 3,01 i sosnowych - 2,76. Wskaźniki defoliacji poszczególnych gatunków drzewostanów w 2003 roku były w większości istotnie statystycznie różne od siebie.

Poziom uszkodzenia drzewostanów w krainach przyrodniczo-leśnych wyrażony wskaźnikiem defoliacji waha się od 2,52 do 3,33. Najniższą wartość wskaźnika odnotowano w Krainie Bałtyckiej i Wielkopolsko-Pomorskiej, a najwyższą w Krainie Karpackiej i Małopolskiej. W Krainie Karpackiej najwyższą wartość wskaźnika zarejestrowano w drzewostanach jodłowych - 3,63 i sosnowych - 3,61, a wśród liściastych: w drzewostanach dębowych - 4,28 i bukowych - 2,94. Drzewostany brzozowe najwyższą wartość wskaźnika defoliacji wykazały w Krainie Małopolskiej - 3,27 (Tab. 2). Najniższą wartość odnotowano w drzewostanach sosnowych - 2,52, bukowych - 2,05 i brzozowych - 2,68 w Krainie Bałtyckiej, a w Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej w drzewostanach świerkowych - 2,30. Drzewostany dębowe najniższą wartość wskaźnika osiągnęły w Krainie Sudeckiej - 2,80 (Tab. 2). Statystycznie istotne różnice wartości wskaźnika defoliacji wystąpiły pomiędzy Krainą Bałtycką, charakteryzującą się najniższą wartością wskaźnika, a wszystkimi pozostałymi krainami. Również Kraina Karpacka wykazująca najwyższą wartość istotnie różni się od wszystkich pozostałych krain.

Tabela 2. Zestawienie wskaźnika defoliacji badanych gatunków w krainach przyrodniczo-leśnych w kolejności malejącej dla kolumny: "razem" - drzewostany w wieku powyżej 40 lat - 2003 rok

*)   średnia ważona obliczona wg wzoru: x=(n1+2n2+...+10n10):N, gdzie: n - liczba drzew w 10-cio procentowych przedziałach defoliacji, N - liczba wszystkich drzew, 1, 2, ..., 10 - numery przedziałów

Porównano udział drzew zdrowych (klasa 0) i udział drzew uszkodzonych (klasa 2-3) w badanych drzewostanach. W drzewostanach Krainy Bałtyckiej było 17,55% drzew zdrowych, a tylko 24,90% uszkodzonych. Nieco niższym udziałem drzew zdrowych, ale powyżej 10,0% charakteryzowała się Kraina Mazursko-Podlaska. Najniższy udział takich drzew wystąpił w Krainach: Śląskiej - 3,21%, Karpackiej - 3,31% oraz Małopolskiej - 3,54%. Udział drzew uszkodzonych w tych krainach był znacznie wyższy i wahał się pomiędzy 35,93% a 56,90%, podczas gdy w krainach Polski północnej i północno-wschodniej zawierał się w przedziale od 24,90% w Krainie Bałtyckiej do 29,02% w Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej.

Najzdrowsze drzewostany sosnowe, charakteryzujące się najwyższym udziałem drzew zdrowych i najniższym udziałem drzew uszkodzonych występowały w Krainie Bałtyckiej - 16,51% i Mazursko-Podlaskiej - 13,05%. Najwyższy udział drzew uszkodzonych, powyżej 35,00%, wykazywały Krainy: Karpacka, Małopolska, i Mazowiecko-Podlaska. W tych krainach udział drzew zdrowych nie przekraczał 5,00%.

Drzewostany świerkowe w Krainie Bałtyckiej charakteryzowały się wysokim udziałem drzew zdrowych, dochodzącym do 20,0% i stosunkowo niskim udziałem drzew uszkodzonych - 35,00%. W Krainach: Karpackiej i Małopolskiej stan zdrowotny drzewostanów świerkowych był znacznie gorszy. Udział drzew zdrowych nie przekraczał 2,00%, a drzew uszkodzonych był wyższy niż 50,0%.

Powierzchnie obserwacyjne w drzewostanach jodłowych występowały tylko w Krainie Małopolskiej i Karpackiej. Udział drzew zdrowych w tych drzewostanach w Krainie Małopolskiej był wyraźnie wyższy - 9,50%, niż w Krainie Karpackiej - 5,69%. Jednak udział drzew uszkodzonych w obu krainach był bardzo wysoki i wynosił 45,00%.

Drzewostany bukowe wykazywały wysoką zdrowotność. Udział drzew zdrowych (klasa 0) zawierał się pomiędzy 25,00% w Krainie Małopolskiej a 42,50% w Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej. Wyjątkiem były drzewostany bukowe w Krainie Karpackiej i Śląskiej, gdzie odnotowano odpowiednio: 3,15% i 8,33% drzew zdrowych. Udział drzew uszkodzonych (klasa 2-3) wynosił od 12,79% w Krainie Bałtyckiej do 41,30% w Krainie Karpackiej.

Drzewostany dębowe charakteryzowały się znacznie gorszą kondycją zdrowotną niż drzewostany bukowe. Pominąwszy Krainy Karpacką i Sudecką, gdzie liczba powierzchni obserwacyjnych była bardzo mała (odpowiednio 2 i 3), w pozostałych krainach udział drzew zdrowych wahał się od 0,26% w Krainie Śląskiej do 7,14% w Krainie Mazursko-Podlaskiej. Drzewa uszkodzone najliczniej występowały w Krainie Mazursko-Podlaskiej osiągając 61,43% udziału, najmniej licznie - w Krainie Śląskiej - 35,45%.

Drzewostany brzozowe wykazały wyższą zdrowotność od drzewostanów dębowych. Udział drzew zdrowych w tych drzewostanach wahał się od 2,14% w Krainie Śląskiej do 13,50% w Krainie Bałtyckiej. Drzewa uszkodzone występowały najliczniej w Krainie Małopolskiej - 47,73%, a najmniejszy ich udział odnotowano w Krainie Mazursko-Podlaskiej - 29,47%.