1.Wstęp

Monitorowanie stanu lasów i poziomu ich zagrożeń w celu wiarygodnego prognozowania zmiany tych elementów jest jednym z wymogów realizacji polityki leśnej państwa w warunkach niepewności klimatycznej. Postulat ten jest realizowany w programie monitoringu lasu, który od ponad 15 lat gromadzi informacje o stanie lasów w Polsce. Perspektywy rozwoju tego programu w nadchodzącym okresie wiążą się z dostosowaniem, zarówno struktury programu jak i zakresów pomiarowych poszczególnych komponentów, do zaleceń sformułowanych w rozporządzeniu Unii Europejskiej nr 2152/2003 (Forest Focus) [17] oraz z integracją monitoringu lasu z wielkoobszarową inwentaryzacją stanu lasów. Dostosowanie programu monitoringu lasu do zaleceń rozporządzenia Forest Focus nastąpi w trakcie opracowywania krajowego programu na lata 2005-2006. Podstawowe założenia tego programu polegają na rozróżnieniu poziomu monitoringu krajowego, realizującego zadania wynikające z potrzeb oceny stanu lasu w kraju, i poziomu monitoringu europejskiego, realizującego zadania wynikające z potrzeb rozporządzenia Forest Focus, dotyczącego skali Unii Europejskiej. Rozróżnienie to jest potrzebne ze względu na zróżnicowanie szczegółowości interpretacji zbieranych danych. Ocena stanu lasu dla potrzeb krajowych wymaga informacji nie tylko na poziomie całego kraju, ale także na poziomie jednostek regionalnych. Istotna jest również możliwość oceny stanu lasu według kategorii własności i kategorii ochronności. Takie informacje powinny być zbierane w sieci powierzchni o gęstości 4 x 4 km lub 8 x 8 km. Taką gęstość sieci gwarantuje program monitoringu krajowego zintegrowany z wielkoobszarową inwentaryzacją stanu lasów. Zapotrzebowanie na informacje o stanie lasów wynikające z rozporządzenia Forest Focus odnosi się do poziomu całego kraju i może być realizowane w sieci powierzchni 16 x 16 km. W ramach opracowywanego krajowego programu monitoringu lasu zmianie ulegnie struktura i zakres pomiarowy realizowany na stałych powierzchniach obserwacyjnych II rzędu (SPO II). Zmiany te będą zmierzały do rozróżnienia dwóch poziomów tych powierzchni: krajowego i europejskiego. Wybrane procedury monitoringu lasu takie jak: monitoring gleb, monitoring roślinności runa leśnego i odnowień naturalnych, monitoring chemizmu aparatu asymilacyjnego, monitoring miąższości i przyrostu miąższości drzewostanów powinny być realizowane w dotychczasowych cyklach na istniejących 148 SPO II rzędu należących do poziomu krajowego. Z tej liczby 86 SPO II rzędu powinno przynależeć do poziomu europejskiego, realizującego cele rozporządzenia Forest Focus.

Planowane jest ograniczenie liczby powierzchni, na których wykonuje się pomiary zanieczyszczeń powietrza i depozytu całkowitego. Zamiast na 148 powierzchniach pomiary te byłyby wykonywane na 10-15 SPO II rzędu, na których obowiązywałby poszerzony program, obejmujący również analizy chemiczne opadów podkoronowych i roztworów glebowych oraz pomiary meteorologiczne. Taki zakres pomiarów i obserwacji na SPO II rzędu bardziej odpowiadałby rekomendacjom rozporządzenia Forest Focus.

Przy opracowywaniu krajowego programu monitoringu lasu należy zwrócić uwagę na konieczność stworzenia możliwości realizacji nowych celów postawionych w rozporządzeniu Forest Focus, takich jak: ocena oddziaływania zmian klimatu na lasy, określenie zmian puli węgla w lasach, ocena różnorodności biologicznej ekosystemów leśnych czy też ocena funkcji ochronnych lasu. Podstawowym narzędziem opracowania zasad i metod włączenia tych elementów do programu monitoringu będą programy pilotażowe, przewidziane w tym celu przez rozporządzenie Forest Focus. Zadaniem priorytetowym, w ramach programów pilotażowych, będzie integracja monitoringu lasu i wielkoobszarowej inwentaryzacji lasów. Istniejąca instrukcja wielkoobszarowej inwentaryzacji stanu lasów i zebrane doświadczenia w jej wdrożeniu w skali RDLP Poznań pozwalają na podjęcie próby rozszerzenia jej na obszar całego kraju. Realizacja tego zadania umożliwiłaby stworzenie w przyszłości jednorodnego systemu zbierania informacji o stanie lasów różnych kategorii własności i pozwoliłaby na zaoszczędzenie znacznych środków finansowych.