13. Stwierdzenia końcowe i wnioski

Wyniki zebrane w ramach programu monitoringu lasu w 2002 roku umożliwiają sformułowanie poniższych stwierdzeń i wniosków:

• W 2002 roku poziom uszkodzenia drzewostanów w porównaniu do lat ubiegłych uległ nieznacznemu pogorszeniu. Wskaźnik defoliacji drzewostanów starszych, powyżej 40 lat, wzrósł z 2,73 w 2001 roku do 2,79 w roku 2002. Jednak statystycznie istotny wzrost wskaźnika defoliacji nastąpił tylko pomiędzy rokiem 1999 a 2002. Również poziom uszkodzenia drzewostanów młodszych uległ zwiększeniu. Wskaźnik defoliacji wzrósł z 2,30 w 2000 roku do 2,56 w roku 2002.
• Najwyższy poziom uszkodzenia w 2002 roku wykazywały drzewostany jodłowe a najniższy drzewostany bukowe. Wśród drzewostanów młodszych najwyższy poziom uszkodzenia odnotowano w drzewostanach dębowych a najniższy w jodłowych.
• Wzrost poziomu uszkodzenia drzewostanów dotyczył drzewostanów sosnowych. Wskaźnik defoliacji starszych drzewostanów sosnowych był istotnie wyższy pomiędzy 1999, 2001 a 2002. Pozostałe gatunki nie wykazywały statystycznie istotnych różnic wskaźnika defoliacji w latach 1998-2002.
• Trend zmian średniej defoliacji w okresie 1998-2002 wykazał nieznaczny spadek defoliacji w drzewostanach dębowych i bukowych. Pozostałe gatunki wykazały nieznaczny trend wzrostu średniej defoliacji.
• Uszkodzenia drzewostanów w Krainie Karpackiej wykazują najwyższy poziom. Krainy: Bałtycka, Mazursko-Podlaska charakteryzują się drzewostanami o najniższym poziomie uszkodzenia.
• W 2002 roku poziom uszkodzenia drzewostanów w porównaniu do roku 2001 wzrósł w Krainie: Mazowiecko-Podlaskiej i Mazursko-Podlaskiej, jak również w Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej i Małopolskiej. Poprawę odnotowano w krainach: Śląskiej i Karpackiej oraz w mniejszym stopniu w krainach: Sudeckiej i Bałtyckiej.
• Skład chemiczny igliwia sosny wykazuje powierzchniowe zróżnicowanie wyrażające się na ogół wyższą zawartością makro- i mikropierwiastków w krainach Polski południowej w porównaniu do krain Polski północnej. Różnice te nie potwierdziły się w wypadku zawartości magnezu (Mg).
• Skład chemiczny igliwia świerka nie wykazuje istotnych różnic w zawartości makro- i mikropierwiastków pomiędzy Polską południową a północną. Do wyjątków należy wapń (Ca), którego zawartość była wyższa w Polsce północnej i potas (K), którego zawartość była wyższa w Polsce południowej w dwuletnim igliwiu świerka.
• Porównanie zawartości pierwiastków w igliwiu sosny pomiędzy rokiem 1997 a 2001 wykazało istotny wzrost zawartości azotu (N), fosforu (P) i magnezu (Mg) oraz obniżenie zawartości potasu (K). Różnice w zawartości siarki (S) i wapnia (Ca) nie okazały się istotne. Wśród mikropierwiastków istotny przyrost zawartości nastąpił dla manganu (Mn), boru (B) i cynku (Zn). Prawidłowości te dotyczyły obu roczników igliwia sosny.
• Jednoroczne igliwie świerka wykazało istotny przyrost zawartości azotu (N) i fosforu (P) oraz zmniejszenie zawartości siarki (S) w 2001 roku w porównaniu do roku 1997. W dwuletnim igliwiu świerka zebranego w 2001 roku odnotowano przyrost azotu (N), fosforu (P) i magnezu (Mg), jak również mikropierwiastków: cynku (Zn), manganu (Mn) i boru (B) oraz spadek zawartości potasu (K).
• Odniesienie średnich zawartości makro- i mikropierwiastków w jednorocznym igliwiu sosny i świerka w Polsce do trzech zakresów zawartości pierwiastków w Europie pokazało, że zawartości wszystkich badanych pierwiastków, z wyjątkiem siarki (S) w igliwiu świerka, sytuują się w zakresie średnim. Zawartość siarki (S) w igliwiu świerka znalazła się w zakresie wartości niskich.
• Przyczyną wzrostu poziomu uszkodzenia drzewostanów w 2002 roku był znaczny niedobór opadów atmosferycznych w okresie wegetacyjnym. Największy deficyt wody deszczowej wystąpił w RDLP Białystok, Olsztyn, Warszawa i Lublin, gdzie wielkość opadów wynosiła od 61 do 76% normy wieloletniej.
• Dodatkowym czynnikiem negatywnie wpływającym na stan zdrowotny drzewostanów tego regionu był znaczny przyrost średnich temperatur powietrza w maju i czerwcu w porównaniu do kwietnia 2002 roku.
• W 2002 roku w 6 krainach wydajność obradzania nasion sosny oraz ich masa 1000 sztuk, wielkość zarodka i żywotność była ponadprzeciętna. Tylko w Krainie Karpackiej wskaźniki te były na poziomie niższym od średniego poziomu wieloletniego.
• W 2002 roku odnotowano wzrost liczebności boreczników w krainach: Mazowiecko-Podlaskiej, Małopolskiej, Wielkopolsko-Pomorskiej i Bałtyckiej. We wszystkich krainach, w których zlokalizowane były powierzchnie obserwacyjne wzrosła liczebność zawisaka borowca i poprocha cetyniaka w porównaniu do roku ubiegłego. Poziom liczebności brudnicy mniszki utrzymuje się na wysokim poziomie, a w większości krain wzrósł w porównaniu do roku 2001.
• Zagrożenie ze strony zamierania pędów sosny utrzymuje się na niewielkim poziomie. Również wskaźnik zagrożenia drzewostanów patogenami korzeni był niski. Oznacza to, że w 2002 roku w lasach nie wystąpiły zjawiska chorobowe o znacznej skali i dynamice. P
• oziom koncentracji SO2 w powietrzu atmosferycznym na przeważającym obszarze kraju wykazuje tendencję malejącą, osiągnął on wartość znacznie poniżej normy. Koncentracja NO2 w powietrzu atmosferycznym na przeważającym obszarze kraju była wyższa w porównaniu do 2001 roku, pozostając jednak poniżej normy.
• Kwasowość opadów atmosferycznych zmniejszyła się w okresie 1998-2002. Utrzymuje się wyższa kwasowość opadów w Polsce południowej i w okresie zimowym.
• Depozyt siarki siarczanowej w 2002 roku zmniejszył się w porównaniu do roku 2001 na większości obszaru kraju. Depozyt azotu amonowego i azotanowego w 2002 roku utrzymywał się na porównywalnym do roku ubiegłego poziomie. Określony w 2002 roku po raz pierwszy depozyt ołowiu (Pb) i kadmu (Cd) wykazują niskie wartości. Odnotowano jednak wyższe wartości depozytu tych pierwiastków w południowej części kraju