12. Ocena wpływu czynników środowiska na stan zdrowotny lasów w 2002 roku i przewidywany kierunek zmian w najbliższych latach

W ostatnim pięcioleciu 1998-2002 stan zdrowotny lasów wykazywał znaczną stabilność w skali kraju. Wartość wskaźnika defoliacji wszystkich gatunków razem wahała się od 2,58 w 1999 roku do 2,69 w 2002 roku. Tylko pomiędzy tymi dwoma latami wykazano istotne statystycznie różnice wartości tego wskaźnika. Wyższy wskaźnik defoliacji w 2002 roku w porównaniu do roku 1999 wynikał z pogorszenia się kondycji zdrowotnej drzewostanów sosnowych w 2002 roku. Pozostałe monitorowane gatunki nie wykazały istotnych różnic wskaźnika defoliacji w pięcioleciu 1998-2002.

Powierzchniowe zróżnicowanie uszkodzenia drzewostanów potwierdza utrzymujący się od wielu lat podział na bardziej uszkodzone drzewostany Polski południowej, reprezentowane szczególnie licznie w Krainie Karpackiej oraz mniej uszkodzone drzewostany Polski północnej występujące najliczniej w Krainach Bałtyckiej i Mazursko-Podlaskiej. Różnice w uszkodzeniu drzewostanów pomiędzy regionami północnymi i południowymi kraju są jednak w 2002 roku mniejsze niż w latach ubiegłych. Wynika to zarówno z poprawy stanu zdrowotnego lasów w Polsce południowej jak i z pogorszenia się kondycji drzewostanów w Polsce północno-wschodniej. W Krainie Mazursko-Podlaskiej i Mazowiecko-Podlaskiej odnotowano przyrost drzew uszkodzonych w porównaniu do roku 2001. Przyczyną pogorszenia się stanu zdrowotnego w regionie wykazującym dotychczas najwyższy poziom zdrowotności drzewostanów były niesprzyjające warunki pogodowe, a szczególnie deficyt wody w okresie wegetacyjnym 2002 roku. W RDLP Białystok, Olsztyn i Warszawa średni poziom opadów w okresie od kwietnia do września wynosił od 61% do 76% normy wieloletniej. Niski poziom opadów występował przy jednoczesnym skokowym przyroście średnich temperatur maja i czerwca.

Istotnym czynnikiem abiotycznym oddziałującym na stan zdrowotny drzewostanów jest poziom zanieczyszczeń atmosferycznych i wielkość depozytu zanieczyszczeń na terenach leśnych. W 2002 roku poziom stężenia SO2 w powietrzu atmosferycznym we wszystkich krainach przyrodniczo-leśnych z wyjątkiem Krainy Mazursko-Podlaskiej wykazywał niższe wartości w porównaniu do 2001 roku. Taką tendencję odnotowano w całym okresie pięciolecia 1998-2002. Przy zmniejszającej się w kolejnych latach koncentracji SO2 w powietrzu zachowane zostało zróżnicowanie poziomu koncentracji SO2 na wyższy w Polsce południowej (Krainy: Śląska i Małopolska) i niższy w Polsce północnej (Krainy: Bałtycka i Mazursko-Podlaska). W analizowanym okresie odnotowano wyraźne zróżnicowanie poziomu koncentracji SO2 na wyższy w okresie zimowym i niższy w okresie letnim.

Stężenie NO2 w 2002 roku było wyższe w porównaniu do roku 2001 na większości obszarów leśnych Polski, z wyjątkiem Krainy Bałtyckiej i Wielkopolsko-Pomorskiej. Od roku 2000 notuje się stały wzrost stężeń NO2 w krainach Polski południowej, szczególnie wyraźny w Krainach: Małopolskiej i Karpackiej. Jednocześnie utrzymuje się zróżnicowanie stężeń NO2 w ciągu roku na wyższe w okresie zimowym i niższe w okresie letnim.

Poziom stężeń SO2 i NO2 na terenach leśnych sytuuje się wyraźnie poniżej norm ustanowionych rozporządzeniem Ministra Środowiska [16].

Z poziomem stężeń SO2 i NO2 w dużym stopniu związany jest poziom kwasowości opadów atmosferycznych. Stwierdzono utrzymywanie się wyższej kwasowości opadów w Polsce południowej w porównaniu do Polski północnej, jak również utrzymywanie się wyższej kwasowości opadów w okresie zimowym w porównaniu z okresem letnim. W ostatnim pięcioleciu odnotowano stałe obniżanie się kwasowości opadów atmosferycznych we wszystkich krainach przyrodniczo-leśnych. Powyższe dane świadczą o minimalizacji roli stężeń dwutlenku siarki i tlenków azotu oraz kwasowości opadów na stan zdrowotny drzewostanów w Polsce. Wpływ ten może być istotny lokalnie, w bezpośredniej bliskości dużych źródeł emisji tych związków.

Na funkcjonowanie ekosystemów leśnych znaczny wpływ wywiera dopływ pierwiastków chemicznych wraz z opadami atmosferycznymi. Wielkość depozytu większości jonów utrzymywał się na podobnym poziomie jak w roku ubiegłym. Charakterystyczny był wyższy depozyt jonów w okresie zimowym, z wyjątkiem jonów K+ i N-NH4+, w porównaniu do okresu letniego. W 2002 roku odnotowano kontynuację tendencji spadkowej depozytu siarki siarczanowej, szczególnie wyraźną w Krainie Karpackiej. Pomiary depozytu metali ciężkich: ołowiu i kadmu wykazały ich najwyższe wartości w Polsce południowej, w Krainach: Małopolskiej i Karpackiej, a najniższe w Polsce północnej i środkowo-wschodniej, w Krainach: Bałtyckiej i Mazowiecko-Podlaskiej.

Zarówno właściwości gleb jak i wielkość depozytu związków biogennych wpływają na skład chemiczny igliwia. Wyniki analiz chemicznych igliwia sosny i świerka wykazały przyrost zawartości azotu i fosforu w igliwiu sosny i świerka pomiędzy rokiem 1997 a 2001. Odnotowano również spadek zawartości siarki w igliwiu świerka, co może mieć związek z niższymi koncentracjami SO2 w powietrzu, jak i z malejącym depozytem związków siarki w ostatnich latach. W składzie chemicznym igliwia sosny pobranego z północnych regionów kraju stwierdzono niższą zawartość większości badanych pierwiastków niż w igliwiu pochodzącym z regionów południowych.

Równie ważne dla zdrowotności drzewostanów są czynniki biotyczne. W ramach programu monitoringu lasu na stałych powierzchniach obserwacyjnych oceniana jest gęstość populacji owadów liściożernych, jak również występowanie zagrożeń powodowanych przez grzyby patogeniczne.

W 2002 roku odnotowano przyrost liczebności boreczników w krainach: Mazowiecko-Podlaskiej, Małopolskiej, Wielkopolsko-Pomorskiej i Bałtyckiej. We wszystkich krainach, w których zlokalizowane były powierzchnie obserwacyjne, wzrosła, w porównaniu do roku ubiegłego, liczebność zawisaka borowca i poprocha cetyniaka. Poziom liczebności brudnicy mniszki utrzymuje się na wysokim poziomie, a w większości krain wzrósł w porównaniu do roku 2001.

Wyniki badań monitoringu fitopatologicznego wykazują, że zagrożenie zamieraniem pędów sosny utrzymuje się na niewielkim poziomie. Również wskaźnik zagrożenia drzewostanów patogenami korzeni jest niski. Oznacza to, że w lasach nie występują obecnie zjawiska chorobowe o znacznej skali i dynamice.

Kondycja lasów w Polsce jest determinowana przez układ warunków siedliskowych, strukturę gatunkową i wiekową drzewostanów, czynniki względnie trwałe, podlegające bardzo wolno zmianom w czasie oraz przez czynniki zmienne, takie jak warunki pogodowe, poziom zanieczyszczeń powietrza, poziom liczebności owadów szkodliwych i występowanie grzybów patogenicznych. Na warunki siedliskowe wpływa w ostatnich latach proces eutrofizacji, wywołany znacznym depozytem pierwiastków biogennych, a szczególnie związków azotowych. Zjawisko to prowadzi do wzrostu żyzności gleb i większego udziału gatunków eutroficznych w składzie roślinności runa. Wzrost żyzności siedlisk leśnych zwiększa konkurencyjność gatunków liściastych, co w dłuższym czasie może prowadzić do zmiany struktury gatunkowej drzewostanów. Proces ten może być wspierany zaznaczającym się ocieplaniem klimatu. Z powodu ograniczenia wielkości pozyskania drewna w lasach, w ostatnich latach, pogorszeniu uległa struktura wiekowa drzewostanów. Wzrasta powierzchnia drzewostanów starszych oraz średni wiek drzewostanów [13]. Wymienione cechy polskich lasów czynią je wrażliwymi na występujące niekorzystne zmiany warunków pogodowych, pojawy owadów szkodliwych lub grzybów patogenicznych.

Stan zdrowotny lasów w 2002 roku wykazywał znaczną stabilność. Najważniejszym w tym roku czynnikiem niekorzystnym dla kondycji drzewostanów był deficyt wodny, który wystąpił w okresie wegetacyjnym w Polsce północno-wschodniej. Spowodował on wzrost uszkodzenia drzewostanów w tych regionach kraju. Jednak ten zaobserwowany wzrost uszkodzenia nie jest trwały i głęboki. Poprawa stanu zdrowotnego drzewostanów tego regionu może nastąpić szybko, jeżeli poprawie ulegną warunki pogodowe, a szczególnie gdy wielkość opadów w przyszłym roku będzie zbliżona do normy wieloletniej. Stabilność kondycji drzewostanów w najbliższych latach w znacznym stopniu zależeć będzie od warunków pogodowych. Wzrost średnich temperatur w okresie wegetacyjnym przy jednoczesnym deficycie wody i przy utrzymującym się procesie eutrofizacji siedlisk leśnych może prowadzić regionalnie do incydentalnych i krótkotrwałych zakłóceń funkcjonowania ekosystemów leśnych. Zakłócenia te mogą skutkować nagłym wzrostem populacji szkodliwych owadów lub występowaniem ekstremalnych zjawisk pogodowych powodujących wiatrołomy, powodzie lub pożary.