11. Poziom zagrożenia lasów grzybami patogenicznymi

Fot. 13. Grzyb z rodzaju pieniążek (Collybia spp.) pospolicie występujący latem i jesienią, często gromadnie, stanowisko w nadl. Nidzica - fot. Jerzy Wawrzoniak

Monitoring fitopatologiczny w 2002 roku realizowany był we wszystkich krainach przyrodniczo-leśnych, na 576 poletkach, w sieci 148 SPO I rzędu monitoringu lasu. Łączna powierzchnia obserwacji wyniosła 8,814 ha, największa w Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej (1,657 ha), najmniejsza w Krainie Sudeckiej (0,603 ha).

Wybrane powierzchnie charakteryzowały się wysoką reprezentatywnością, zarówno w skali rdLP, jak i krain przyrodniczo-leśnych. Powierzchnie reprezentowały główne typy siedliskowe lasu występujące w Polsce (ogółem 15 jednostek typologicznych). Dominowały siedliska: boru świeżego (Bśw), boru mieszanego świeżego (BMśw), lasu świeżego (Lśw) i lasu mieszanego świeżego (LMśw), łącznie 413 poletek. Na siedliskach nizinnych zlokalizowanych było łącznie 464 poletka, na siedliskach wyżynnych - 32 poletka, górskich - 80 poletek.

Wiek badanych drzewostanów mieścił się w przedziale 41-138 lat. Przeciętna wieku wynosiła około 77 lat i była o 5 lat wyższa niż w roku 2001.

Fitopatologicznej ocenie poddano łącznie 2394 pniaki, w tym 1266 sosnowych (53%), 383 świerkowych (16%) i 199 dębowych (8%). Pniaków gatunków iglastych było łącznie 1769 (74%), zaś gatunków liściastych - 625 (26%).

Ocenę zagrożenia drzewostanów przez grzyby wywołujące zamieranie pędów sosny (na 314 poletkach) wykonano na podstawie analizy dwóch parametrów: liczby pędów pozostających na dnie lasu (Wg) oraz nasilenia występowania owocowania porażających je grzybów (Wp). Policzono syntetyczny wskaźnik WZD potencjalnego zagrożenia drzewostanów zamieraniem pędów, równy iloczynowi Wg i Wp. Wartości wskaźnika Wp bezpośrednio wskazują na występowanie i porażenie pędów przez chorobotwórcze grzyby. Wartości wskaźnika Wg nie są tak miarodajne, z uwagi na możliwość kształtowania się jego wartości w wyniku oddziaływania innych niż patogeny przyczyn, np. silne wiatry, żerowanie szkodników owadzich, wykonywane w drzewostanie prace pielęgnacyjne.

W 2002 roku zagrożenie drzewostanów sosnowych ze strony grzybów powodujących uszkodzenia aparatu asymilacyjnego było niskie (Tab. 10). Wartość wskaźnika WZD była nieznacznie wyższa niż w roku 2001 oraz mniejsza niż w latach 2000 i 1999. Wartość wskaźnika Wp w roku 2002 (1,099) była nieco niższa niż w latach poprzednich (od 1,104 w 2001 do 1,228 w roku 1999). Wyższe w roku 2002 wartości wskaźnika Wg (1,452) względem roku 2001 (1,371) były pochodną uszkodzeń spowodowanych na kilkunastu powierzchniach przez huraganowe wiatry.

Zróżnicowanie powierzchniowe wartości wskaźnika WZD było w 2002 roku wysokie. Wskaźnik ten osiągał wartości od 1,00 (Krainy: Sudecka i Karpacka) do 2,15 (Kraina Małopolska). Przyczyną tego były z jednej strony wspomniane wcześniej szkody wyrządzone w lasach przez silne wiatry, a z drugiej mała liczba inwentaryzowanych poletek z sosną na terenach pogórza i gór. W przypadku wskaźnika Wp tak dużego zróżnicowania nie było (od 1,00 do 1,91) - Tab. 10.

W roku 2002 na powierzchniach monitoringu fitopatologicznego stwierdzano od 175 (Kraina Mazursko-Podlaska) do 371 (Kraina Małopolska) pniaków/ha (Pn/ha) - Tab. 11. Średnia dla całego kraju wynosiła 272 pniaków/ha i była nieznacznie większa niż w roku 2001 (268 pniaków/ha). Zasiedlenie pniaków przez grzyby (WG) zawierało się w przedziale od 22,39% (Kraina Sudecka) do 48,41% (Kraina Bałtycka), przy średniej dla kraju wynoszącej 32,87%. Wartość ta jest wyraźnie niższa niż w roku poprzednim (44,11%) i zbliżona do średniej z roku 2000 (36,90%). Świadczy to o utrzymywaniu się kolonizacji pniaków przez grzyby na poziomie, który uznać można za naturalny dla przeprowadzanej inwentaryzacji. Nie było dużego zróżnicowania średnich wartości wskaźników wieku i stopnia rozłożenia pniaków w krainach przyrodniczo-leśnych. Średnie wartości tych wskaźników dla całego kraju nie różniły się znacznie od średnich z lat poprzednich -Tab. 11.

Występowanie patogenów, wyrażone liczbą pniaków skolonizowanych przez korzeniowca wielolet-niego bądź opieńki (P/ha), było w 2002 roku nieco mniejsze niż w latach 2000 i 2001 (odpowiednio 24,8 i 23,7) i średnio w kraju wynosiło 23,7 pniaków/ha - Tab. 12 i Rys. 22. Również wielkość wskaźnika zasiedle-nia pniaków przez patogeny (WP) była w roku 2002 niższa (6,98%) niż w latach poprzednich (8,85% w roku 2001 i 8,50% w roku 2000). Z uwagi na porównywalną strukturę gatunkową drzewostanów i pniaków inwentaryzowanych w roku 2002 i wcześniej, obniżony poziom występowania patogenów korzeni w roku 2002 wydaje się być odzwierciedleniem zmian w strukturze siedliskowej inwentaryzowanych drzewostanów oraz ich wieku. W roku 2002 udział poletek zlokalizowanych na siedliskach żyznych (lasy mieszane i lasy) wyniósł 47,9%, natomiast w roku 2001 - 54,9%. Średni wiek wynosił odpowiednio: 77 i 72 lata. Oznacza to, że w roku 2001 zinwentaryzowano więcej drzewostanów iglastych zajmujących żyzne, nieodpowiednie dla nich, siedliska lasowe oraz, że były one nieco młodsze i podatniejsze na infekcje przez patogeny korzeni niż drzewostany inwentaryzowane w roku 2002. Pniaki gatunków iglastych, zwłaszcza sosny, świerka i w nieco mniejszym stopniu jodły, były najczęściej kolonizowane przez patogeny korzeni. Ta obserwacja może uzasadniać tezę o niedostosowaniu składu gatunkowego drzewostanu do zajmowanego przezeń siedliska, jako pierwotnego czynnika o charakterze predyspozycyjnym w procesie rozwoju chorób korzeni w drzewostanach gospodarczych Polski.

Rozpowszechnienie patogenów wykazywało wyraźne zróżnicowanie regionalne. Najwięcej pniaków zasiedlonych przez sprawców chorób korzeni stwierdzono w Krainach: Karpackiej i Sudeckiej (P/ha powyżej 30, WP odpowiednio: 14,29% i 10,45%) - Tab. 12. Znacznie mniejsze rozpowszechnienie patogenów występowało w Krainach: Mazursko-Podlaskiej, Wielkopolsko-Pomorskiej, Małopolskiej i Bałtyckiej, gdzie wskaźnik P/ha nie przekraczał 15 pniaków/ha, zaś udział pniaków skolonizowanych przez patogeny (wskaźnik WP) zawierał się w przedziale od 3,68% (Kraina Małopolska) do 6,75% (Kraina Bałtycka).

W roku 2002 grzyby saprotroficzne były rzadziej identyfikowane na powierzchniach monitoringu fitopatologicznego, niż to miało miejsce w roku 2001 - Tab. 12. Średnie dla całego kraju wartości wskaźników S/ha i WS wynosiły 71,8 pniaki/ha i 26,44%, podczas gdy rok wcześniej odpowiednio: 94,4 pniaki/ha i 35,26%. Wartości z roku 2002 były natomiast zbliżone do wartości z roku 2000.

Regionalne zróżnicowanie kolonizacji pniaków przez grzyby saprotroficzne było wysokie. Najliczniej grzyby te stwierdzano na pniakach w Krainie Małopolskiej (wskaźnik S/ha = 106,5 pniaków/ha), najrzadziej zaś w Krainach: Sudeckiej i Śląskiej (poniżej 50 pniaków/ha). Wskaźnik WS w większości krain przyrodniczo-leśnych osiągał wielkości z przedziału 20-30%. W Krainie Sudeckiej wyniósł 12,94%, w Krainie Bałtyckiej 42,06%.

Zagrożenie drzewostanów ze strony chorób systemów korzeniowych (opieńkowej zgnilizny korzeni i huby korzeni) w ocenie monitoringu fitopatologicznego wyrażone jest wskaźnikami dominacji saprotrofów (WD) i eksponencji pniaków na zasiedlenie przez patogeny (EP) - Tab. 12. Średnie dla kraju wartości wskaźnika WD w roku 2002 (3,79) były zbliżone do tych z lat poprzednich (3,98 w roku 2001 i 3,34 w roku 2000). Wartość wskaźnika EP (10,39%) była natomiast istotnie niższa niż w latach 2001 (15,83%) i 2000 (13,46%). Uwzględniając przyczyny, o których wspomniano wcześniej (wyższy wiek inwentaryzowanych w roku 2002 drzewostanów i ich lepsze dostosowanie do zajmowanych siedlisk), powyższa "poprawa" wartości wskaźników wydaje się być naturalna i oczekiwana. Można zatem uznać, że w lasach gospodarczych w skali całego kraju nie występują dynamiczne zmiany zagrożenia ze strony patogenów korzeni.

Zróżnicowanie wartości wskaźników WD i EP pomiędzy krainami przyrodniczo-leśnymi było duże. Największe zagrożenie, występowało w Krainach: Sudeckiej (WD=1,24 i EP=13,46%) i Karpackiej (WD=1,82 i EP=23,78%). W pozostałych krainach wartości wskaźnika WD były wyższe i mieściły się w przedziale 2,5-7,81, a wartości wskaźnika EP były niższe i zawierały się w przedziale 5,38-13,08%. Najniższym zagrożeniem ze strony patogenów korzeni charakteryzowały się drzewostany położone na północnym zachodzie, na wschodzie i w centrum Polski, w Krainach: Wielkopolsko-Pomorskiej, Bałtyckiej i Małopolskiej.