9. Poziom zagrożenia lasów ważniejszymi gatunkami owadów liściożernych

Dość ubogi skład gatunkowy drzewostanów oraz inne cechy drzewostanowo-siedliskowe, w powiązaniu z warunkami pogodowymi oraz depozytem zanieczyszczeń, sprzyjają występowaniu gradacji foliofagów. Liczebności populacji różnych gatunków szkodników są zmienne w czasie. Są lata, w których są one niewielkie, ale co jakiś czas, pod wpływem czynników sprzyjających gwałtownie wzrastają, powodując duże zniszczenia w lasach.

Analizę zagrożenia lasów ze strony owadów w ostatnim pięcioleciu przeprowadzono na podstawie wyników odłowów brudnicy mniszki oraz oceny występowania innych szkodników liściożernych i cetyńców przeprowadzonych na SPO I rzędu zlokalizowanych w drzewostanach iglastych.

Brudnica mniszka jest jednym z najgroźniejszych szkodników owadzich. Jej liczebność w drzewostanach starszych w ostatnim pięcioleciu była zmienna, a jednocześnie wysoka. W latach 1998, 2000, 2002 średnie liczebności w kraju były znacznie wyższe (odpowiednio: 145,5, 214,3, i 160,4 szt./pułapkę) niż w latach 1997 i 2001 (odpowiednio: 119,5, 106,7 szt./pułapkę). Podobna zmienność była również obserwowana w skali regionalnej - Rys. 16. W roku 1999 liczebności tego szkodnika w niektórych regionach obniżyły się, jednak nie wszędzie (Krainy: Mazursko-Podlaska, Śląska i Sudecka). Na przeważającym obszarze kraju największe liczebności tego szkodnika obserwowano w 2000 roku, najniższe w 2001 roku.

Wysokie zagrożenie, utrzymujące się w ciągu całego pięciolecia, pomimo opisywanej wcześniej zmienności w czasie, występowało w Krainach: Mazursko-Podlaskiej, Wielkopolsko-Pomorskiej, Mazowiecko-Podlaskiej i Małopolskiej. W latach parzystych liczebności wynosiły od 146,0 do 284,7 szt./pułapkę, w latach nieparzystych: od 83,9 do 157,6 szt./pułapkę. Najniższe liczebności występowały w Krainie Karpackiej (od 79,1 do 62,9 szt./pułapkę), dość niskie w Krainie Sudeckiej (od 51,0 do 115,3 szt./pułapkę).

W 2002 roku zagrożenie ze strony brudnicy mniszki było wyższe niż w 2001 roku we wszystkich krainach, z wyjątkiem Sudeckiej. Największy wzrost liczebności, w porównaniu z 2001 r. nastąpił w Krainie Mazowiecko-Podlaskiej. W 2002 roku liczebności tego szkodnika były niskie w Krainach: Sudeckiej i Karpackiej (51,0 i 65,1 szt./pułapkę), w pozostałych krainach były wysokie (od 157,0 do 194,2 szt./pułapkę) - Rys. 17.

Występowanie brudnicy mniszki w drzewostanach młodszych oceniano w latach 1998, 2000 i 2002, czyli w latach, w których jej liczebności w drzewostanach starszych były wysokie. W porównaniu z drzewostanami starszymi liczebności tych owadów były w niektórych regionach i latach niższe, w innych wyższe. Trudno tu znaleźć jakąś prawidłowość.

W większości krain najwyższe liczebności wystąpiły, podobnie jak w drzewostanach starszych, w 2000 roku. W 2002 roku liczebności tego szkodnika były niskie w Krainie Sudeckiej (35,3 szt./pułapkę). W pozostałych krainach liczebności były wysokie (od 139,8 166,7 szt./pułapkę).

Boreczniki to również groźne ostatnio szkodniki drzewostanów sosnowych. Ich liczebność w latach 1998-1999 w drzewostanach starszych utrzymywała się na niskim poziomie na znacznym obszarze kraju. W latach 2000-2001 liczebności tych owadów były wyższe, średnie wartości dla kraju były podobne (odpowiednio: 0,89 i 0,84 szt./pow.), nieco wyższe niż średnie z lat 1998-1999 (odpowiednio: 0,54 i 0,59 szt./pow.). W 2002 roku średnia dla kraju znacznie wzrosła, osiągając wartość 1,53 szt./pow - Rys. 18. W 5 krainach liczebności wzrosły, w 2 zmniejszyły się. Liczebności przekraczające 2 szt./pow. wystąpiły w Krainach: Małopolskiej i Mazowiecko-Podlaskiej. W drzewostanach młodszych w skali kraju również zaobserwowano wzrost liczebności boreczników w ciągu pięciolecia. Wysokie zagrożenie utrzymywało się w tym okresie w Krainach: Wielkopolsko-Pomorskiej i Mazowiecko-Podlaskiej, niskie w Krainach: Bałtyckiej i Sudeckiej.

Poproch cetyniak to kolejny groźny foliofag. W latach 1998, 1999 i 2002 średnie liczebności dla kraju w drzewostanach starszych wynosiły odpowiednio: 1,14, 1,37 i 1,29 szt./pow. W latach 2000-2001 średnie przyjmowały niskie wartości, odpowiednio: 0,30 i 0,23 szt./pow. W latach podwyższonej liczebności tego szkodnika w skali kraju, średnie dla Krain: Bałtyckiej i Wielkopolsko-Pomorskiej były znacznie wyższe (od 1,19 do 2,72 szt./pow.) niż w pozostałych krainach - Rys. 19. W drzewostanach młodszych również zaobserwowano wyższe liczebności w latach 1998 i 2002, niż w roku 2000.W roku 1998 zagrożenie od tego szkodnika wystąpiło w Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej i Bałtyckiej (od 0,97 do 1,70 szt./pow.). W 2002 roku podwyższone liczebności wystąpiły w Krainach: Wielkopolsko-Pomorskiej, Bałtyckiej, Mazowiecko-Podlaskiej i Małopolskiej (od 1,08 do 1,88 szt./pow.).

Liczebność zawisaka borowca w latach 1998-2001 utrzymywała się na podobnym poziomie. Średnia liczebność w kraju w drzewostanach starszych wahała się od 0,20 do 0,33 szt./pow. W Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej notowano podwyższone liczebności tego szkodnika w ciągu całego pięciolecia - Rys. 20. W 2002 roku w porównaniu z rokiem 2001 w 6 krainach zanotowano wzrost liczebności. Średnia liczebność dla kraju wzrosła do 0,46. Najwięcej osobników odłowiono w Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej (0,72 szt./pow.). W drzewostanach młodszych zawisak borowiec również nie występował zbyt licznie. Jego liczebność w skali kraju w kolejnych latach badań wynosiła 0,23, 0,14 i 0,20 szt./pow. W Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej liczebności w każdym roku pomiarowym przewyższały średnią krajową.

Strzygonia choinówka należy do groźniejszych szkodników w drzewostanach sosnowych. W ostatnim pięcioleciu największe zagrożenie od tego owada w drzewostanach starszych wystąpiło w latach 1999-2000. W roku 2001 zagrożenie znacznie zmniej-szyło się we wszystkich krainach przyrodniczo-leśnych. W 2002 roku na przeważającym obszarze kraju nastąpił dalszy spadek liczebności tego owada. W niektórych regionach zaobserwowano wzrost liczebności, jednak nie są to wartości alarmujące. Najwięcej owadów tego gatunku odnotowano w Krainie Karpackiej. W drzewostanach młodszych, podobnie jak w drzewostanach starszych, w 2000 roku odnotowano wzrost zagrożenia ze strony strzygonii choinówki. Średnia dla kraju wzrosła z 0,19 w 1998 roku do 2,37 w roku 2000. Największe ilości owadów odłowiono w Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej (5,43 szt./pow.). W 2002 roku w większości krain nastąpił dość wyraźny spadek liczebności tego owada, do poziomu z roku 1998, a nawet w niektórych regionach niższego. Średnia dla kraju spadła do 0,11 szt./pow.

Liczebność barczatki sosnówki w drzewostanach starszych na przeważającym obszarze kraju utrzymywała się na niskim poziomie. Średnia krajowa w latach 1998-2000 była bardzo niska (od 0,02 do 0,24 szt./pow.). W 2001 roku znacznie wzrosła, osiągając wartość 1,41 szt./pow., jednak w roku 2002 ponownie zmniejszyła się (do 0,14). Wzrost średniej w 2001 roku spowodowany był lokalnymi znacznymi zwyżkami liczebności w RDLP Toruń (do 17,22 szt./pow.), Szczecin (do 0,82 szt./pow.) oraz Łódź (do 0,41 szt./pow.). W 2002 roku te podwyższone liczebności nie powtórzyły się, wartości spadły do poziomu sprzed 2 lat, lub nawet niższego. W drzewostanach młodszych liczebność barczatki sosnówki w większości krain utrzymywała się na zerowym poziomie w całym okresie pomiarowym. Lokalne podwyższenie liczebności zanotowano w Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej.

Osnuja gwiaździsta w okresie ostatniej pięciolatki nie stanowiła dużego zagrożenia w lasach. Średnia w drzewostanach starszych w skali kraju wahała się od 0,28 do 0,58 szt./pow. Liczebności tego owada nie ulegały znacznym zmianom. Podwyższone liczebności zanotowano w Krainie Śląskiej (w latach 1999-2002 od 0,80 do 1,00 szt./pow.) i Małopolskiej (w latach 1998, 2002, odpowiednio: 0,90 i 0,80 szt./pow.). W 2002 najwięcej owadów tego gatunku wystąpiło w Krainie Małopolskiej i Śląskiej (0,80 i 1,00 szt./pow.) W drzewostanach młodszych średnie liczebności dla kraju nie były wysokie. Znacznie podwyższone wartości w całym okresie pomiarowym występowały w Krainie Śląskiej (od 1,40 do 4,10 szt./pow.). W 2002 roku w drzewostanach młodszych nie zanotowano poważnych zmian w liczebności tego owada.

Cetyńce są najczęściej spotykanymi szkodnikami wtórnymi drzewostanów sosnowych. W latach 1998, 2000 i 2001 średnia ilość zebranej cetyny na SPO w drzewostanach starszych w skali kraju była porównywalna (od 6,4 do 6,8 szt./pow.). W latach 1999, 2002 wartości te były wyższe (odpowiednio: 8,7 i 8,3 szt./pow.). W 1999 roku najwięcej cetyny średnio na SPO zebrano w Krainie Karpackiej (25 szt./pow.), powyżej 10 szt./pow. w Krainie Bałtyckiej i Mazursko-Podlaskiej. W 2002 roku najwięcej cetyny zebrano w Krainie Bałtyckiej (11,5 szt./pow.) i Karpackiej (10,9 szt./pow.). W drzewostanach młodszych w 1998 roku średnia ilość cetyny zebranej na SPO w skali kraju wynosiła 7,7 szt./pow. i była wyższa niż w drzewostanach starszych. Najwięcej cetyny zebrano w Krainie Mazursko-Podlaskiej (16,6) i Mazowiecko- Podlaskiej (14,1). W 2000 roku średnia dla kraju wynosiła 6,3 szt./pow. i była porównywalna do wartości uzyskanej w drzewostanach starszych (6,4). Najwięcej cetyny zebrano w Krainie Mazursko-Podlaskiej (10,2). W 2002 roku średnia dla kraju znacznie wzrosła (do 8,9 szt./pow.). Duże ilości cetyny w przeliczeniu na powierzchnię zebrano w tym roku w Krainie Mazowiecko-Podlaskiej (26,9).

Łącznie w ciągu pięciolecia największe zagrożenie ze strony szkodników liściożernych w drzewostanach iglastych starszych występowało w Krainach: Wielkopolsko-Pomorskiej (zagrożenie ze strony 6 szkodników, z wyjątkiem osnui i cetyńców) i Mazowiecko-Podlaskiej (zagrożenie ze strony 5 szkodników, z wyjątkiem poprocha, barczatki i osnui). Najmniej zagrożone były drzewostany w Krainach: Mazursko-Podlaskiej (brak zagrożenia ze strony 7 szkodników, z wyjątkiem brudnicy) i Karpackiej (brak zagrożenia ze strony 7 szkodników, z wyjątkiem cetyńców).

Największe zagrożenie w ciągu pięciolecia ze strony szkodników liściożernych w drzewostanach iglastych młodszych występowało w Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej (zagrożenie ze strony 6 szkodników z wyjątkiem osnui i cetyńców), wysokie w Krainie Mazowiecko-Podlaskiej (zagrożenie ze strony 5 szkodników z wyjątkiem zawisaka, barczatki i osnui). Najmniej zagrożone były drzewostany w Krainie Sudeckiej (brak zagrożenia ze strony 7 szkodników z wyjątkiem osnui), Krainie Śląskiej (brak zagrożenia ze strony 6 szkodników z wyjątkiem brudnicy i osnui) i Krainie Bałtyckiej (brak zagrożenia ze strony 6 szkodników z wyjątkiem brudnicy i poprocha).

Biorąc pod uwagę kolejne lata pięciolecia dla każdego roku można wskazać szkodniki najbardziej uciążliwe w skali kraju. W 1998 roku utrzymywało się duże zagrożenie ze strony brudnicy mniszki i poprocha cetyniaka. W 1999 roku zagrożenie stwarzały strzygonia choinówka i poproch cetyniak. W 2000 roku największym zagrożeniem były brudnica mniszka i strzygonia choinówka. W 2001 roku zagrożenie stanowiła barczatka sosnówka. W 2002 roku zanotowano wzrost liczebności brudnicy mniszki, boreczników, poprocha cetyniaka i zawisaka borowca.