8. Intensywność obradzania i jakość nasion sosny na SPO II rzędu w 2002 roku

Fot. 12. Tegoroczne szyszki sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) - fot. Jerzy Wawrzoniak

Wyniki badań nad intensywnością obradzania i jakością nasion sosny są wykorzystywane zarówno dla celów monitoringu biologicznego, jak i w bieżącej działalności gospodarczej Lasów Państwowych. Informacje o wstępnym rozpoznaniu wydajności i żywotności nasion w różnych regionach Polski wysyłane w grudniu do regionalnych dyrekcji Lasów Państwowych ułatwiają decyzję co do celowości podjęcia zbioru szyszek i wyłuszczania nasion.

Zgodnie ze stałą prawidłowością notowaną w ciągu 7-letnich obserwacji, współczynniki zmienności wskaźników wydajności obradzania nasion sosny w 2002 r. były na ogół znacznie większe od współczynników zmienności cech jakościowych (Tab. 9), i przekroczyły poziom 20%. Współczynnik zmienności dla masy przeciętnej szyszki był zbliżony do wartości średniej wieloletniej. Współczynniki zmienności liczby pełnych nasion w jednej szyszce i wagowej wydajności nasion z szyszek były wyraźnie (o 4 i 5%) większe od średnich z okresu 1996-2002. Na średnim poziomie wieloletnim (13%) utrzymywał się współczynnik zmienności dla masy 1000 nasion oraz długości i szerokości prabielma (6% i 6%). Ponad dwukrotnie mniejszą zmiennością charakteryzowała się zdolność kiełkowania nasion. Wartość współczynnika zmienności dla cechy jakościowej odznaczającej się największym zróżnicowaniem, czyli odporności nasion na stresowe warunki testu przyspieszonego postarzania, była tym razem dwukrotnie większa od średniej wieloletniej, osiągając wartość 285%.

Rok 2002 charakteryzował się nieco zwiększoną, w stosunku do średniej wieloletniej, przeciętną w kraju wagową wydajnością nasion z szyszek, która była również wyższa od poziomu uznawanego w gospodarce leśnej [8] za przeciętny (1,50%). Wynikało to wyłącznie z większej (o 2 szt.) niż zazwyczaj przeciętnej liczby pełnych (zapylonych) nasion w jednej szyszce. Przeciętna masa 1000 nasion była zbliżona do średniej wieloletniej, a przeciętna masa jednej szyszki była nawet nieco większa od średniej z okresu 1996-2002. Pomimo zadowalających przeciętnych wskaźników wydajności nasion, wystąpiły znaczne różnice pomiędzy różnymi regionami kraju. W 6 porównywanych krainach przyrodniczo-leśnych wskaźniki wydajności obradzania nasion sosny były wyższe od średnich wieloletnich. Natomiast w Krainie Karpackiej wskaźniki te zmniejszyły się o ok. 1/4, osiągając tym razem niższą wartość niż w Krainie Mazursko-Podlaskiej, w której, jak wynika z obserwacji wieloletnich, są najmniej sprzyjające warunki do uzyskania wysokiej wydajności obradzania. Analiza wariancji i test Tukey'a udowodniły istotność różnic w liczbie pełnych nasion w szyszce pomiędzy Krainą Karpacką a krainami: Wielkopolsko-Pomorską, Mazowiecko-Podlaską i Śląską, a w wagowej wydajności nasion - również Małopolską.

Nasiona sosny wykształcone w 2002 r. można w większości krain przyrodniczo-leśnych uznać za dorodne. Przeciętna dla kraju masa 1000 nasion była zbliżona do średniej z okresu 1996-2002 (6,5 g) i znacznie większa od poziomu przyjętego w gospodarce leśnej [8] za średni (6,1 g). Podobnie było w przypadku wymiarów zarodka, które były zbliżone do średnich wieloletnich. Wymiary prabielma były nawet nieco większe. Nasiona pozyskane w Krainie Karpackiej odbiegały jednak znacznie od średniego poziomu. Wartości przeciętne masy i wymiarów zarodka były tu znacznie gorsze od średnich wieloletnich zarówno dla całego kraju, jak i tej krainy. Długość i szerokość zarodka zbliżone były do dolnej granicy przedziałów standardowych, wyznaczonych na podstawie wieloletnich obserwacji dla nasion sosny I klasy jakości w Polsce [21]. Analiza wariancji i test Tukey'a udowodniły, że w Krainie Karpackiej szerokość zarodków była istotnie mniejsza niż w Krainie Śląskiej (Rys. 15), a przeciętna szerokość bielma - istotnie mniejsza niż w Krainie Bałtyckiej. Istotności pozostałych różnic nie udowodniono. Na obniżenie przeciętnej masy 1000 nasion i wymiarów zarodka w Krainie Karpackiej wpłynęły głównie obniżone wartości tych wskaźników z 2 powierzchni monitoringowych w Beskidzie Niskim: w Nadl. Rymanów i Dukla.

Podobne różnice jak w przypadku wyżej omówionych wskaźników wystąpiły również w przypadku żywotności nasion. W 6 krainach przyrodniczo-leśnych przeciętna zdolność i energia kiełkowania oraz odporność na stresowe warunki testu przyspieszonego postarzania były przeważnie wyższe od średnich wartości z okresu ostatnich 7 lat (Tab. 9). Tylko w Krainie Karpackiej te wskaźniki żywotności były wyraźnie gorsze zarówno od średnich wieloletnich, jak i od średnich z pozostałych krain. Analiza wariancji i test Tukey'a udowodniły istotność różnic w zdolności kiełkowania pomiędzy Krainą Karpacką, a krainami: Wielkopolsko-Pomorską, Mazowiecko-Podlaską, Śląską i Małopolską. Na obniżenie średniej żywotności nasion z Krainy Karpackiej zasadniczy wpływ wywarła zmniejszona o jedną klasę zdolność i energia kiełkowania oraz bardzo mała odporność na stresowe warunki testu przyspieszonego postarzania (zmniejszenie zdolności kiełkowania o 34%) nasion z terenu Nadl. Rymanów. Znaczne różnice (15-18%) pomiędzy zdolnością kiełkowania nasion postarzanych i niepostarzanych stwierdzono jeszcze u nasion z 3 powierzchni monitoringowych, rozrzuconych w innych regionach kraju (Nadl. Gryfino, Bogdaniec i Nowogród). Niższa wartość wskaźników z tych powierzchni nie wpłynęła jednak na obniżenie średnich charakterystyk dla krain, w których były te powierzchnie zlokalizowane.