3. Zróżnicowanie poziomu uszkodzenia drzewostanów w kraju

Poziom uszkodzenia gatunków drzew podlegają-cych obserwacjom był w 2002 roku zróżnicowany - Rys. 2. Podobnie jak w latach ubiegłych najbardziej uszko-dzonym gatunkiem była jodła. Porównanie istotności różnic wskaźnika defoliacji pomiędzy gatunkami drzewostanów w wieku powyżej 40 lat przy pomocy testu Tukey'a wska-zuje na istotnie wyższy poziom uszkodzenia występu-jący w drzewostanach jodło-wych niż w pozostałych gatun-kach - Rys. 6. Podobny po-ziom uszkodzenia, wyrażony wskaźnikiem defoliacji, wykazują drzewostany świerkowe i dębowe. Są one istotnie mniej uszkodzone od drzewostanów jodłowych ale bardziej uszkodzone od pozostałych gatunków. Poziom uszko-dzenia drzewostanów sosno-wych i brzozowych również nie różni się istotnie. Drzewostany bukowe wyka-zują natomiast istotnie wyższą zdrowotność od pozostałych gatunków.

Podobny układ zróżnicowania poziomu uszkodzenia gatunków, jak w wypadku analizy wskaźnika defoliacji, otrzymano biorąc pod uwagę udział drzew zdrowych (defoliacja 0-10%) i udział drzew uszkodzonych (defoliacja powyżej 25%) - Tab. 1 i 2, Rys. 3 i 4.

W drzewostanach starszych (w wieku powyżej 40 lat) najwyższy udział drzew zdrowych wykazywały drze-wostany bukowe (19,02%), wysoki drzewostany brzozowe (12,68%). Najniższy udział tych drzew odnotowano w drzewostanach dębowych (5,05%), niewiele wyższy w drzewostanach świerkowych (6,44%) - Tab. 1, Rys. 3. Drzewa uszkodzone stanowiły najwyższy udział w drzewostanach jodłowych (58,04%), wysoki w drzewostanach dębowych (42,20%) i świerkowych (40,74%). Najniższy udział tych drzew odnotowano w drzewostanach bukowych (24,46%), niski w drzewostanach sosnowych (29,43%) i brzozowych (30,65%).

Młodsze drzewostany (w wieku od 20 do 40 lat), niezależnie od gatunku panującego, wykazywały znacznie wyższy udział drzew zdrowych i znacznie niższy udział drzew uszkodzonych niż drzewostany starsze - Tab. 2, Rys. 4. Drzewostany jodłowe wykazały bardzo wysoki (90,0%) udział drzew zdrowych, jednak wynik ten oparty na obserwacjach 20 drzew próbnych na jednej tylko powierzchni, może nie być miarodajny. Wysoki (40,0%) udział drzew zdrowych odnotowano w drzewostanach młodszych bukowych. Najniższym udziałem drzew z tej klasy charakteryzowały się drzewostany sosnowe (13,74%) i dębowe (16,54%).

Udział drzew uszkodzonych w drzewostanach tej kategorii wiekowej nie przekraczał 30%. Najwyższy udział tych drzew odnotowano w drzewostanach dębowych (29,23%), najniższy w drzewostanach jodłowych (5,00%).

Poziom odbarwienia drzew wszystkich monitorowanych gatunków był niski i nie przekraczał 2%. Najwyższy procent odbarwienia igliwia (2%) odnotowano w młodszych drzewostanach świerkowych - Tab. 1, 2.

Zdrowotność drzewostanów starszych w Polsce południowej utrzymuje się na niższym poziomie w porównaniu do Polski północnej - Rys. 2. Jednak różnice te są z roku na rok mniejsze. W 2002 roku tylko Kraina Karpacka wykazuje istotnie niższą zdrowotność od pozostałych krain. Poziom zdrowotności drzewostanów w Krainach Śląskiej i Sudeckiej, wyrażony wskaźnikiem defoliacji, nie różni się istotnie od poziomu zdrowotności w Krainach Mazowiecko-Podlaskiej, Małopolskiej i Wielkopolsko-Pomorskiej. Istotnie wyższą zdrowotność drzewostanów od większości krain odnotowano w Krainie Bałtyckiej. Tylko Kraina Mazursko-Podlaska wykazuje podobny poziom zdrowotności - Rys. 5. Stan zdrowotny drzewostanów młodszych był wyraźnie lepszy.

Fot. 4. Korona sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) o defoliacji 35% - fot. Jerzy Wawrzoniak

Potwierdza się jednak ogólny podział na dwie grupy, południową i północną, o zróżnicowanym wskaźniku defoliacji (Tab. 3). Wyjątek stanowi Kraina Karpacka, która wykazuje znacznie wyższy poziom zdrowotności niż pozostałe krainy Polski południowej, ale dane te oparte są na małej liczbie powierzchni.

Poziom zdrowotności poszczególnych gatunków w krainach przyrodniczo-leśnych odzwierciedlał w większości przypadków zróżnicowanie na obszar północny i południowy.

Najwyższą zdrowotność starszych drzewostanów sosnowych zaobserwowano w Krainie Bałtyckiej i Mazursko-Podlaskiej, gdzie udział drzew zdrowych był wyższy niż 16,00%, a udział drzew uszkodzonych nie przekraczał 21,00%. Drzewa uszkodzone najliczniej występowały w Krainie Karpackiej (60,00%). Młodsze drzewostany sosnowe charakteryzowały się lepszą kondycją w większości krain. Wyjątek stanowiła Kraina Mazursko-Podlaska, gdzie kondycja drzewostanów starszych była nieco lepsza.

Fot. 5. Korona świerka pospolitego (Picea excelsa Link.) o defoliacji 15% - fot. Jerzy Wawrzoniak

Drzewostany świerkowe starsze wykazywały znacznie większe powierzchniowe zróżnicowanie kondycji zdrowotnej, niż było to widoczne w drzewostanach sosnowych. W Krainach Bałtyckiej i Wielkopolsko-Pomorskiej udział drzew uszkodzonych nie przekraczał 30,00% a drzew zdrowych dochodził do 15,00%. W południowej części Polski, w Krainach Małopolskiej i Karpackiej udział drzew uszkodzonych przewyższał 50,00%, w Krainach Sudeckiej i Śląskiej nie przekraczał 40,00%. Młodsze drzewostany świerkowe znajdowały się w lepszej kondycji i nie wykazywały tak wyraźnego zróżnicowania pomiędzy południowymi a północnymi krainami przyrodniczo-leśnymi.

Powierzchnie obserwacyjne w drzewostanach jodłowych występują tylko w Krainie Karpackiej i Małopolskiej. Kondycja zdrowotna tych drzewostanów była lepsza w Krainie Małopolskiej. Drzewostany jodłowe młodsze poddano obserwacjom tylko na jednej powierzchni w Krainie Karpackiej. Zdrowotność tych drzewostanów była wysoka (90,00% drzew zdrowych).

Drzewostany liściaste wykazywały zróżnicowaną zdrowotność. Do najzdrowszych należały drzewostany bukowe. W większości krain udział drzew uszkodzonych nie przekraczał 20%. Wyjątek stanowiła Kraina Karpacka (37,28% drzew uszkodzonych). W Krainach: Małopolskiej, Wielkopolsko-Pomorskiej i Bałtyckiej ponad 30,00% drzew sklasyfikowano jako drzewa zdrowe. Najniższy udział drzew zdrowych zarejestrowano w Krainie Karpackiej (4,78%). Wyjątkowo mało drzew uszkodzonych odnotowano w Krainie Sudeckiej (4,00%). Młodsze drzewostany bukowe były reprezentowane przez tylko kilka powierzchni.

Wszystkie, z wyjątkiem powierzchni zlokalizowanej w Krainie Karpackiej, wykazywały bardzo wysoką zdrowotność.

Fot. 6. Korona dębu szypułkowego (Quercus robur L.) o defoliacji 70% - fot. Jerzy Wawrzoniak

Odmiennie przedstawiała się kondycja zdrowotna drzewostanów dębowych. W Krainie Bałtyckiej liczba drzew zdrowych w starszych drzewostanach dębowych przekroczyła 10,00% a udział drzew uszkodzonych (klasa 2-3) nie przekroczył 30,00%. Podobny poziom zdrowotności reprezentowała Kraina Sudecka. W pozostałych krainach udział drzew zdrowych nie osiągnął 10,00%, a udział drzew uszkodzonych przekroczył 40,00%. Szczególnie niski poziom zdrowotności odnotowano w Krainie Karpackiej, gdzie nie odnotowano drzew zdrowych a udział drzew uszkodzonych wyniósł 85,00%. Młodsze drzewostany dębowe wykazywały niższy poziom uszkodzenia, w porównaniu z drzewostanami starszymi tego gatunku w Krainach: Mazursko-Podlaskiej, Małopolskiej i Wielkopolsko-Pomorskiej. W Krainie Mazursko-Podlaskiej 35,00% drzew określono jako drzewa zdrowe, a tylko 15% jako drzewa uszkodzone.

Fot. 7. Korona brzozy brodawkowatej (Betula verrucosa Ehrh.) o defoliacji 25%- fot. Jerzy Wawrzoniak

W pozostałych krainach zbyt mała liczba powierzchni obserwacyjnych zlokalizowanych w młodych drzewostanach dębowych uniemożliwia ocenę.

Drzewostany brzozowe starsze charakteryzowały się dobrą kondycją zdrowotną w Krainach: Mazursko-Podlaskiej i Bałtyckiej, gdzie odnotowano odpowiednio: 24,44% i 18,42% drzew zdrowych i 20,84% i 21,58% drzew uszkodzonych. W Krainach Małopolskiej i Śląskiej kondycja tych drzewostanów była znacznie gorsza, udział drzew uszkodzonych przekraczał 35,00%. Młodsze drzewostany brzozowe były zdrowsze w porównaniu ze starszymi w większości krain. W gorszej kondycji, podobnie jak drzewostany starsze, znajdowały się drzewostany młodsze w Krainach Śląskiej i Małopolskiej.