11. Poziom zagrożenia lasów grzybami patogenicznymi

Monitoring fitopatologiczny realizowany był w 2001 r. we wszystkich krainach przyrodniczo-leśnych na 556 poletkach pomiarowych, w sieci 148 powierzchni SPO I rzędu monitoringu lasu. Łączna powierzchnia poddana ocenom wyniosła 8,145 ha: największa w Krainie Małopolskiej (1,724 ha), najmniejsza w Krainie Sudeckiej (0,402 ha).

Wybrane powierzchnie charakteryzowały się wysoką reprezentatywnością. Zlokalizowane zostały w drzewostanach reprezentujących główne typy siedliskowe lasu występujące w Polsce, ogółem w 18 jednostkach typologicznych. Dominowały siedliska BMśw, Bśw, LMśw i Lśw, łącznie 373 poletka. Siedliska wyżynne charakteryzowały 52 poletka, górskie - 68 poletek, bagienne - 14 poletek oraz olsy i łęgi - 14 poletek. Brak było poletek zlokalizowanych na siedlisku boru suchego.

Wiek badanych drzewostanów mieścił się w przedziale 47-138 lat, najliczniej (47% wszystkich poletek) reprezentowane były drzewostany IV klasy wieku.

Obserwacjami objęto ogółem 5323 drzewa ponad 25 gatunków, wśród których najliczniej reprezentowane były: sosna - 49% drzew, dąb - 13% drzew i świerk - 12% drzew. Łączny udział gatunków iglastych (sosna, świerk, jodła i modrzew) wynosił 66%, liściastych (dąb, buk, brzoza, grab, czereśnia, lipa, osika, jesion i in.) - 34%.

Ocenie fitopatologicznej poddano łącznie 2181 pniaków, wśród których 47% to pniaki sosnowe, 16% - świerkowe i 11% - dębowe. Pniaków gatunków iglastych było łącznie 1621 (74%), gatunków liściastych - 560 (26%).

Analiza zakresu ocen i przydatności wyników uzyskiwanych w poprzednich latach była podstawą do modyfikacji sieci punktów monitoringu fitopatologicznego oraz przyjęcia pięcioletniego cyklu prowadzenia obserwacji. Pozwoliło to zwiększyć liczbę obiektów poddanych ocenom, a co za tym idzie podnieść wiarygodność i reprezentatywność tych ocen, przy założeniu utrzymania dotychczasowej liczby punktów ocenianych corocznie (około 150).

Ocenę zagrożenie drzewostanów przez grzyby wywołujące zamieranie pędów sosny wykonano na podstawie analizy dwóch parametrów: liczby pędów pozostających na dnie lasu (Wg) oraz nasilenia występowania owocowania porażających je grzybów (Wp), zgodnie z kryteriami przyjętymi w roku epifitozy tego zjawiska (1996). Parametry te umożliwiają określenie syntetycznego wskaźnika potencjalnego zagrożenia drzewostanów zamieraniem pędów (WZD). Wcześniejsze doświadczenia wykazują, że dla oceny zagrożenia drzewostanów decydujące znaczenie mają wartości wskaźnika Wp - bezpośrednio wskazujące na występowanie i porażenie pędów przez chorobotwórcze grzyby. Wartości wskaźnika Wg okazują się być kryterium pośrednim, z uwagi na możliwość oddziaływania innych niż patogeny przyczyn, np. silnych wiatrów, wzmożonego żerowania szkodników owadzich, wykonywania w drzewostanie prac pielęgnacyjnych. Dodatkowym kryterium oceny może być występowanie symptomów uszkodzeń drzew związanych z zamieraniem pędów sosny, takich jak nekrozy i zamieranie pędów i pączków (kod 1), przebarwienia igliwia (kod 5), zamieranie wierzchołka (kod 8).

W roku 2001 zagrożenie drzewostanów sosnowych ze strony grzybów powodujących uszkodzenia aparatu asymilacyjnego było niskie (Tab. 10). Wartość wskaźnika WZD była nieznacznie niższa niż w roku 2000 oraz istotnie niższa (o około 1/3) niż w roku 1999. Różnice wartości wskaźnika Wp, bezpośrednio odnoszącego się do występowania zagrożenia przez grzyby porażające pędy sosen, były niewielkie (od 1,104 w 2001 do 1,228 w roku 1999), co świadczy o utrzymywaniu się stanu niskiego zagrożenia. Do podobnego wniosku prowadzi analiza uszkodzeń aparatu asymilacyjnego (pędów, igieł i pączków) sosen. Udział drzew z symptomami tego rodzaju uszkodzeń był w 2001 roku (17,12%) mniejszy niż w roku poprzednim (22,36%).

Pomimo niskich przeciętnych wartości wskaźnika WZD, zróżnicowanie drzewostanów sosnowych pod względem zagrożenia zamieraniem pędów było duże (Tab. 10). Wskaźnik ten osiągał wartości od 1,000 (Krainy: Mazursko-Podlaska, Sudecka i Karpacka), do 1,849 (Kraina Mazowiecko-Podlaska). Zróżnicowanie wartości wskaźnika Wp było mniejsze: od 1,000 do 1,224. Wyniki wskazują na południowe Mazowsze i Lubelszczyznę, jako regiony Polski najsilniej zagrożone w roku 2001 przez choroby aparatu asymilacyjnego i pędów.

W roku 2001 na powierzchniach monitoringu fitopatologicznego stwierdzano od 156 (Kraina Bałtycka) do 361 (Kraina Karpacka) pniaków/ha, przy średniej dla całego kraju wynoszącej 268 pniaków/ha - Tab. 11. Na powierzchniach poddanych ocenie w roku 2001, w porównaniu z powierzchniami z roku 2000, zanotowano mniejszą liczbę pniaków. Może to mieć związek z wyższą średnią wieku (72 lata) drzewostanów ocenianych w roku 2001.

Zasiedlenie pniaków przez grzyby zawierało się w przedziale od 28,82% (Kraina Karpacka) do 66,96% (Kraina Wielkopolsko-Pomorska), przy średniej krajowej wynoszącej 44,11%. Wartości te są nieco wyższe niż w roku poprzednim (36,90%) i zbliżone do danych z roku 1999 (46,94%). Wartości wskaźników wieku i stopnia rozłożenia pniaków były do siebie w większości krain przyrodniczo-leśnych zbliżone. Średnie wartości tych wskaźników dla całego kraju nie odbiegały od średnich z lat poprzednich (Tab. 11), co świadczy o zrównoważonym charakterze zasiedlania pniaków przez organizmy grzybowe.

Występowanie patogenów, wyrażone liczebnością pniaków skolonizowanych przez korzeniowca wieloletniego bądź opieńki, było w 2001 roku zbliżone do tego z roku poprzedniego (24,8) i średnio w kraju wynosiło 23,7 pniaków/ha - Tab. 12, Rys. 21. Również wielkość wskaźnika WP% była podobna (8,85%) jak w roku poprzednim (8,50%). Z pewnością jest to związane ze zbliżoną strukturą gatunkową inwentaryzowanych drzewostanów, wyrażającą się m.in. udziałem drzew i pniaków iglastych. Wyniósł on w latach 2000 i 2001 odpowiednio 65% i 66% dla drzew oraz 72% i 73% dla pniaków.

Rozpowszechnienie patogenów wykazywało wyraźne zróżnicowanie regionalne (Rys. 21). Miało podobny rozkład przestrzenny jak w roku poprzednim. Najwięcej pniaków zasiedlonych przez sprawców chorób korzeni stwierdzono w Krainach: Śląskiej, Wielkopolsko-Pomorskiej i Sudeckiej (P/ha powyżej 30 pniaków/ha i WP w zakresie wartości 12,01-18,50). Znacznie mniej rozpowszechnione były patogeny w drzewostanach Krain: Mazursko-Podlaskiej i Bałtyckiej - P/ha = 8,2 i 8,8 pniaków/ha oraz WP% = 3,42 i 5,67%.

W roku 2001 grzyby saprotroficzne były nieznacznie częściej notowane na powierzchniach monitoringu fitopatologicznego, niż to miało miejsce w roku 2000 - Tab. 12. Średnie wartości wskaźników S/ha i WS% dla całego kraju wynosiły 94,4 pniaki/ha i 35,26%, podczas gdy rok wcześniej: odpowiednio 82,7 pniaki/ha i 28,38%. Przyczyn tego upatrywać można w fakcie nierównomiernego występowania grzybów saprotroficznych w poszczególnych latach, na co istotny wpływ wywierają warunki termiczne i wilgotnościowe oraz dostępność świeżej bazy pokarmowej (pniaków) w okresie kolonizacji.

Regionalnie, zróżnicowanie kolonizacji pniaków przez grzyby saprotroficzne było duże. Najliczniej grzyby te stwierdzano na pniakach w Krainach Śląskiej (S/ha = 130,2 pniaków/ha), Mazowiecko-Podlaskiej (115,2 pniaków/ha) i Małopolskiej (113,1 pniaków/ha), najrzadziej zaś w Krainach Sudeckiej i Bałtyckiej (około 50 pniaków/ha). Rozkład przestrzenny wartości wskaźnika WS% był zróżnicowany w dużo mniejszym stopniu. W większości krain przyrodniczo-leśnych wskaźnik ten osiągał wielkości z przedziału 34-49%, tylko w Krainach Sudeckiej i Karpackiej - około 20%. Rozkład przestrzenny występowania saprotrofów w 2001 roku zbliżony był do rozkładu stwierdzonego w roku 2000.

Zagrożenie drzewostanów ze strony chorób systemów korzeniowych (opieńkowej zgnilizny korzeni i huby korzeni) wyrażone jest wskaźnikami dominacji saprotrofów (WD) i eksponencji pniaków na zasiedlenie przez patogeny (EP) - Tab. 12. Średnie dla kraju wartości tych wskaźników w roku 2001 (3,98 i 15,83%) były nieznacznie wyższe od tych z roku poprzedniego (3,34 i 13,46%), co interpretować można, w przypadku WD - jako niewielkie zwiększenie udziału saprotrofów względem patogenów, zaś w przypadku EP% - nieznaczne zmniejszenia potencjalnego zagrożenia wynikającego z mniejszej dostępności baz pokarmowych. Wskazuje to na brak dynamicznych postępujących zmian zagrożenia ze strony patogenów korzeni w lasach Polski.

Zróżnicowanie wartości wskaźników WD i EP pomiędzy krainami przyrodniczo-leśnymi było duże (Tab. 12). Największe zagrożenie, występowało w Krainie Sudeckiej (WD = 1,46 i EP = 17,81%). W pozostałych krainach wartości wskaźnika WD były większe od 2,50. W Krainie Mazursko-Podlaskiej osiągnął wartość 10,00. Wartości wskaźnika EP zawierały się w przedziale 10-56%. Jedynie w Krainie Mazursko-Podlaskiej były mniejsze (5,48%), co spowodowane było małą liczbą pniaków skolonizowanych przez patogeny (8,2 pniaków/ha) oraz małym udziałem tych pniaków w ogólnej liczbie zinwentaryzowanych pniaków (WP = 3,42%). Przestrzenny rozkład wartości omówionych powyżej wskaźników w 2001 roku był podobny jak w roku 2000. Najniższe zagrożenie ze strony patogenów korzeni charakteryzowało drzewostany położone na północy i wschodzie Polski (Krainy: Mazursko-Podlaska, Bałtycka i Małopolska). Najwyższe zagrożenie przypisać natomiast należy drzewostanom górskim (Krainy: Sudecka i Karpacka).

Dane na temat symptomów uszkodzeń drzew wybranych rodzajów w układzie 6 podstawowych gatunków lasotwórczych oraz drzewostanów liściastych i iglastych łącznie przedstawia Tab. 13 oraz Rys. 22.

Spośród głównych gatunków lasotwórczych uszkodzenia najczęściej stwierdzane były na świerku (na 37,4% drzew). Liczba sosen, jodeł, dębów i buków z uszkodzeniami stanowiła około 20% analizowanych drzew, natomiast dla brzozy była znacznie niższa, stanowiąc 6,9% drzew z uszkodzeniami. U pozostałych gatunków (modrzew oraz inne gatunki liściaste) uszkodzenia stwierdzono u 14,8% drzew, które najczęściej ulegały rozkładowi drewna - ten rodzaj uszkodzenia stwierdzono u 7,5% drzew. Uszkodzenia aparatu asymilacyjnego drzew (zamieranie pędów i pączków, przebarwienia igliwia, zamieranie wierzchołka) stanowiły najliczniejszą grupę uszkodzeń sosen i dębów - stwierdzono je u 22,4% sosen i 13,1% dębów, co stanowiło odpowiednio 78 i 60% wszystkich uszkodzeń stwierdzonych na drzewach tych dwu gatunków. Najczęściej występującym rodzajem uszkodzenia u obu tych gatunków było zamieranie pędów i pączków, stwierdzone u 10,5% sosen i 6,7% dębów. Uszkodzenia aparatu asymilacyjnego (jako kompleks uszkodzeń) i zamieranie pędów i pączków (jako wyróżniony rodzaj uszkodzenia) dominowały także w odniesieniu do drzew gatunków iglastych łącznie (14,8% i 9,6%) oraz wszystkich drzew łącznie (12,2% i 7,5%). Spośród innych wyróżnionych rodzajów uszkodzeń rozkład drewna stwierdzany był najczęściej wśród wszystkich rodzajów uszkodzeń na bukach (16,4% drzew) oraz na drzewach liściastych łącznie (7,1%). Natomiast najczęściej występującym rodzajem uszkodzenia na świerku były otwarte rany, stwierdzane na 17,9% drzew tego gatunku, co stanowi blisko 48% wszystkich uszkodzeń świerków.

W porównaniu do roku 2000 nie stwierdzono zasadniczych zmian pod względem częstości występowania uszkodzeń, zarówno w odniesieniu do wszystkich łącznie, jak i uszkodzeń aparaty asymilacyjnego i rozkładu drewna. W roku 2001, podobnie jak to miało miejsce w roku poprzednim, najczęściej identyfikowanym uszkodzeniem było zamieranie pędów i pączków.