8. Intensywność obradzania i jakość nasion sosny na SPO II rzędu w 2001 roku

Fot. 10. Kiełkujące nasiona sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) - fot. Andrzej Załęski

Badania wydajności i jakości nasion sosny przeprowadzane były zarówno dla potrzeb monitoringu lasu, jak też w celu przedzbiorczego testowania jakości nasion, którego wynik mówi o opłacalności zbioru i łuszczenia szyszek.

Współczynniki zmienności wskaźników wydajności obradzania sosny osiągnęły w 2001 roku nieco niższy poziom od średniego z okresu obserwacji 1996-2000 [16]. Wynosiły one dla masy przeciętnej szyszki - 20%, dla liczby pełnych nasion w jednej szyszce - 21% i dla wydajności wagowej nasion z szyszek - 17%. Na średnim poziomie z poprzedniego 5-lecia utrzymywały się wskaźniki zmienności masy 1000 nasion (13%), długości i grubości zarodka (6%) oraz długości i szerokości prabielma (6 i 5%). Natomiast współczynnik zmienności odporności nasion na test przyspieszonego postarzania, najbardziej zróżnicowanej cechy jakościowej, prawie 2-krotnie przekroczył przeciętny poziom, osiągając wartość 167%.

Przeciętna wydajność nasion z szyszek w 2001 roku (1,57%) była nieco wyższa od poziomu uznawanego w gospodarce leśnej [6] za średni (1,50%) pomimo, że nie osiągnęła przeciętnej wartości (1,73%) z 5 poprzednich lat badań. Wynikało to przede wszystkim ze zmniejszonej nieco (o ok. 2 szt.) liczby pełnych nasion w jednej szyszce, w stosunku do średniej z pięciolecia, a w znacznie mniejszym stopniu związane było z relacją pomiędzy masą szyszek a masą nasion (Tab. 9). Na ogół, zwiększonej masie szyszki odpowiadała zwiększona masa nasion. Stopień zmniejszenia liczby pełnych nasion w szyszce w dużej mierze związany był z krainą przyrodniczo-leśną, choć zróżnicowanie na terenie kraju było znacznie mniejsze niż w roku poprzednim. Największy spadek liczby pełnych nasion przypadających na jedną szyszkę (o ok. 4 szt.) stwierdzono w Krainie Mazowiecko-Podlaskiej. Wyjątkowo w Krainie Bałtyckiej średnia liczba pełnych nasion w przeciętnej szyszce była o ponad 1 sztukę większa od średniej z poprzednich 5 lat. Analiza wariancyjna i test Tukey'a potwierdziły istotność różnicy w średniej liczbie pełnych nasion przypadających na jedną szyszkę pomiędzy Krainami Bałtycką i Mazursko-Podlaską. Pozostałe krainy zajmowały pod tym względem pośrednie miejsce. Małą liczbę pełnych nasion w przeciętnej szyszce stwierdzono również na terenie Krainy Mazursko-Podlaskiej, ale wartość ta nie odbiegała od średniego poziomu z 5 poprzednich lat. Jest to więc zjawisko stałe, charakterystyczne dla tej krainy.

We wszystkich krainach przyrodniczo-leśnych wykształciły się dorodne nasiona o przeciętnej masie 1000 sztuk znacznie większej od poziomu uznawanego w gospodarce leśnej [6] za średni (6,1 g), oraz na ogół wyższej od średniej z poprzednich 5 lat obserwacji (6,5 g). Nieco lżejsze nasiona od średniego poziomu z poprzednich 5 lat pozyskano tylko na powierzchniach monitoringowych w Krainie Karpackiej. Istotność różnic w masie 1000 nasion pomiędzy krainami nie została udowodniona za pomocą analizy wariancji. Znacznie większe różnice wystąpiły pomiędzy poszczególnymi powierzchniami monitoringowymi, ponieważ masa 1000 nasion, która charakteryzuje się dość dużą zmiennością (współczynnik zmienności ok. 13%), wahała się w 2001 roku w granicach od 4,3 g (nadl. Czersk) do 9,9 g (nadl. Gryfino).

W 2001 r. ze zwiększoną masą nasion związane były zwiększone wymiary zarodka i prabielma, które we wszystkich krainach przekraczały poziom średnich z okresu 1996-2000. Przeciętne długości i szerokości zarodka w krainach przyrodniczo-leśnych zbliżone były do średnich wartości przedziałów standardowych, wyznaczonych na podstawie wieloletnich obserwacji dla nasion sosny I klasy jakości w Polsce [15]. Pomimo niewielkich współczynników zmienności, długość zarodka wahała się na terenie kraju od 2,60 mm (nadl. Bircza) do 3,54 mm (nadl. Gryfino), a szerokość zarodka (Rys. 13) - od 0,42 mm (nadl. Józefów) do 0,56 mm (nadl. Pruszków). Na tej podstawie można jednak stwierdzić, że w próbkach ze wszystkich powierzchni monitoringowych wymiary zarodka mieściły się w granicach przedziałów standardowych, wyznaczonych na podstawie wieloletnich obserwacji dla nasion sosny I klasy jakości. Niewielkie współczynniki zmienności w wymiarach zarodka i prabielma na terenie kraju nie były jednak jednoznaczne z brakiem różnic regionalnych. Analiza wariancji i test Tukey'a udowodniły, że nasiona z Krainy Śląskiej miały większą średnią długość i szerokość zarodka oraz większą średnią długość prabielma niż nasiona z Krainy Karpackiej. Nasiona z pozostałych krain zajmowały pod tym względem pośrednią pozycję.

Nasiona sosny z 2001 roku charakteryzowały się wyjątkowo wysoką zdolnością i energią kiełkowania (99-98%), przekraczającą o ok. 1% średni poziom z okresu 1996-2000. Tylko na jednej powierzchni monitoringowej (nadl. Ruda Maleniecka) zdolność i energia kiełkowania nasion były na tyle niskie (ok. 67%), że nie odpowiadały nawet III klasie jakości. Zdolność i energia kiełkowania z pozostałych 98 powierzchni przekraczała zawsze graniczny poziom wyznaczony dla nasion I klasy jakości, czyli 91%. Różnice pomiędzy krainami przyrodniczo-leśnymi były pod tym względem niewielkie (Tab. 9) i ich istotność nie została oczywiście udowodniona statystycznie.

Dwukrotnie większa od średniego poziomu, z okresu poprzednich 5 lat obserwacji, była również przeciętna w kraju odporność nasion sosny na test przyspieszonego postarzania, choć charakteryzowała się bardzo wysokim współczynnikiem zmienności. Znaczące z punktu widzenia gospodarczego obniżenie zdolności kiełkowania (o ponad 10%), po poddaniu nasion warunkom stresowym, nastąpiło właściwie tylko w 2 próbkach pochodzących z: nadl. Płaska (o 18,5%) i nadl. Ruda Maleniecka (o 21,0%). Nasiona z Krainy Mazursko-Podlaskiej odznaczały się ponad dwukrotnie mniejszą, przeciętną odpornością na test przyspieszonego postarzania niż nasiona z innych krain. Jednak istotność tej różnicy, wobec dużej zmienności analizowanej cechy, nie została udowodniona statystycznie.