3. Zróżnicowanie poziomu uszkodzenia drzewostanów w kraju

Poziom uszkodzenia drzewostanów oceniany na podstawie udziału drzew zdrowych (defoliacja do 10%), udziału drzew uszkodzonych (defoliacja powyżej 25%) i wskaźnika defoliacji wskazuje na nieznaczne różnice w poziomie zdrowotności drzewostanów iglastych i liściastych. W drzewostanach iglastych udział drzew zdrowych był niższy (9,07%), ale jednocześnie udział drzew uszkodzonych był także nieznacznie niższy (30,02%) niż w drzewostanach liściastych, odpowiednio: 12,72% i 30,99% (Tab. 1). Wskaźnik defoliacji potwierdził podobny poziom uszkodzenia drzewostanów iglastych i liściastych, wyniósł odpowiednio: 2,75 i 2,70 (Tab. 2). Wśród drzewostanów iglastych drzewostany sosnowe charakteryzowały się wyraźnie wyższym udziałem drzew zdrowych (9,50%) w porównaniu do drzewostanów świerkowych (8,22%) i jodłowych (3,72%) - Tab. 1. Takie zróżnicowanie poziomu uszkodzenia monitorowanych gatunków iglastych potwierdziło się wyraźniej przy porównaniu udziału drzew uszkodzonych oraz wartości wskaźnika defoliacji. Udział drzew uszkodzonych w drzewostanach sosnowych był najniższy (26,68%), w drzewostanach świerkowych średni (39,13%), a w drzewostanach jodłowych najwyższy (66,51%). Wartości wskaźnika defoliacji wynosiły odpowiednio: 2,66, 2,97 i 3,62 (Tab. 2).

Fot. 4. Korona sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.), nadl. Białobrzegi - fot. Elżbieta Dmyterko

Drzewostany liściaste wykazują także zróżnicowany poziom uszkodzenia. Do drzewostanów o najniższym poziomie uszkodzenia należy zaliczyć drzewostany bukowe i brzozowe. Udział drzew zdrowych w drzewostanach bukowych wyniósł 19,94%, a w drzewostanach brzozowych 14,24%. W drzewostanach dębowych drzewa te stanowiły tylko 5,10%, co świadczy o niskim poziomie ich zdrowotności (Tab. 1). Drzewa uszkodzone stanowiły 23,06% w drzewostanach bukowych i 27,47% drzew w drzewostanach brzozowych i aż 41,32% w drzewostanach dębowych. Wskaźnik defoliacji potwierdził wyższą zdrowotność drzewostanów bukowych i brzozowych (odpowiednio 2,43 i 2,62), w porównaniu do drzewostanów dębowych (3,01) - Tab. 2).

Fot. 5. Korona świerka pospolitego (Picea excelsa Link.), nadl. Olkusz - fot. Elżbieta Dmyterko

Odbarwienia aparatu asymilacyjnego drzew wynoszące powyżej 10% powierzchni asymilacyjnej u większości monitorowanych gatunków nie przekraczają 1% drzew. Tylko w drzewostanach świerkowych i dębowych występują częściej, odpowiednio u 3,12% i 1,91% drzew (Tab. 1).

W 2001 roku na SPO I rzędu, w grupie 23600 drzew próbnych zanotowano 84 drzewa martwe oraz 362 drzewa wycięte (w tym 120 drzew usuniętych, w wyniku wycięcia całych powierzchni). Najwyższy udział procentowy drzew martwych stwierdzono u jodły (0,81%) i u dęba (0,74%), najmniejszy u buka (0,05%). Najwyższy udział procentowy drzew usuniętych stwierdzono u świerka (2,31%), a najniższy u dęba (0,88%).

Poziom uszkodzenia drzewostanów wykazuje zróżnicowanie przestrzenne, obserwuje się wzrost uszkodzenia z północy na południe kraju (Rys. 2). Porównanie uszkodzenia drzewostanów w układzie krain przeprowadzono posługując się wskaźnikiem defoliacji (Tab. 2). Wskaźnik ten policzony dla monitorowanych gatunków razem różnicuje krainy przyrodniczo-leśne na trzy grupy. Krainy: Bałtycka, Mazursko-Podlaska i Wielkopolsko-Pomorska charakteryzują się niższym wskaźnikiem defoliacji (od 2,39, do 2,61) niż krainy Polski środkowej i południowej: Sudecka, Mazowiecko-Podlaska, Małopolska i Śląska (od 2,72 do 3,01). Najwyższy wskaźnik defoliacji, istotnie różny od pozostałych krain, odnotowano dla Krainy Karpackiej (3,39). Układ ten odpowiada także rozkładowi wskaźnika defoliacji w drzewostanach iglastych.

Fot. 6. Korona dębu szypułkowego (Quercus robur L.), nadl. Bogdaniec - fot. Elżbieta Dmyterko

W drzewostanach liściastych wskaźnik defoliacji w Krainie Karpackiej wyniósł 2,94 i był niższy niż w Krainie Śląskiej - 3,22. Także wskaźnik defoliacji w drzewostanach liściastych Krainy Sudeckiej (2,39) okazał się niższy od wskaźników Krain: Wielkopolsko-Pomorskiej (2,69) i Mazursko-Podlaskiej (2,68), nie potwierdzając wyżej przedstawionego schematu odnotowanego dla drzewostanów iglastych.

Drzewostany sosnowe wykazywały większą zdrowotność w Polsce północnej. Wskaźnik defoliacji tych drzewostanów w Krainie Mazursko-Podlaskiej wynosił 2,36, a w Krainie Bałtyckiej - 2,45. W Polsce południowej wartości tego wskaźnika były znacznie wyższe, osiągając wartość 2,96 w Krainie Śląskiej i 2,94 w Krainie Karpackiej. Podobny układ zaznaczał się również w drzewostanach świerkowych. W Krainach: Bałtyckiej, Mazursko-Podlaskiej i Mazowiecko-Podlaskiej wskaźnik defoliacji zawierał się w przedziale 2,32-2,56. W Krainach: Karpackiej i Małopolskiej wartość wskaźnika defoliacji przekroczyła znacznie 3,0 a w Krainach: Śląskiej i Sudeckiej była nieznacznie niższa (Tab. 2). Drzewostany jodłowe reprezentowane są przez stałe powierzchnie obserwacyjne tylko w Krainie Karpackiej i Małopolskiej. Poziom uszkodzenia jodły był wyższy w Kainie Karpackiej niż w Krainie Małopolskiej. Wskaźnik defoliacji wynosił odpowiednio: 3,77 i 3,10.

Fot. 7. Korona buka zwyczajnego (Fagus sylvatica L.), nadl. Sławno - fot. Elżbieta Dmyterko

Wśród drzewostanów liściastych najwyższe wartości wskaźnika defoliacji odnotowano w drzewostanach dębowych niezależnie od położenia geograficznego. Wskaźnik przekraczający wartość 3,0 zarejestrowano w Krainie Karpackiej (3,28), Śląskiej (3,39), Małopolskiej (3,15), jak również w Krainie Mazurko-Podlaskiej (3,74). Najniższy wskaźnik defoliacji drzewostanów dębowych odnotowano w Krainie Sudeckiej (2,53) oraz w Krainie Bałtyckiej (2,60). Drzewostanu bukowe i brzozowe wykazywały znacznie lepszą zdrowotność. Wskaźnik defoliacji poniżej 2,0 stwierdzono w drzewostanach bukowych Krainy Bałtyckiej (1,95) i Sudeckiej (1,94). Najwyższa wartość wskaźnika defoliacji tego gatunku wystąpiła w Krainie Karpackiej - 2,93.

Drzewostany brzozowe charakteryzowały się wyższymi wartościami wskaźnika defoliacji, w porównaniu do odnotowanych w drzewostanach bukowych. W Krainach: Śląskiej i Sudeckiej wartość wskaźnik przekroczyła 3,0. Najzdrowsze drzewostany brzozowe znajdowały się w Krainie Mazursko-Podlaskiej (2,38) i Bałtyckiej (2,51), a najbardziej uszkodzone zarejestrowano w Krainie Sudeckiej (3,30) i Śląskiej (3,26) - Tab. 2.