2. Ogólny opis stałych powierzchni obserwacyjnych oraz program monitoringu lasu realizowany w 2001 roku

System monitoringu lasu oparty jest na sieci stałych powierzchni obserwacyjnych (SPO). Na terenach leśnych Polski zlokalizowano je w drzewostanach sosnowych, świerkowych, jodłowych, dębowych, bukowych i brzozowych w wieku powyżej 20 lat. Struktura rozmieszczenia i różnorodności SPO pod względem gatunku panującego, oraz wieku drzewostanów jest zgodna ze strukturą lasów w kraju. Łączna liczba SPO I rzędu wynosi 1461 (Rys. 1). Stanowi to 1 powierzchnię na ok. 60 km2 powierzchni leśnej kraju. Z tej liczby 433 stałe powierzchnie obserwacyjne rozmieszczone w sieci 16 x 16 km wchodzą w skład europejskiej sieci monitoringu.

Rys. 1. Rozmieszczenie stałych powierzchni obserwacyjnych I i II rzędu w krainach przyrodniczo leśnych

Stała powierzchnia obserwacyjna I rzędu składa się z grupy 20 ponumerowanych drzew, wybranych z drzewostanu panującego, a jej środek jest na trwałe zaznaczony w terenie. W 1995 roku na każdej powierzchni wyznaczono powierzchnię kołową o zróżnicowanej wielkości, zależnej od wieku drzewostanu: 0,005 ha (21-30 lat), 0,01 ha (31-40 lat), 0,02 ha (41-60 lat) oraz 0,04 ha (powyżej 60 lat). Wszystkie drzewa o pierśnicy równej lub większej niż 7 cm, rosnące na tych powierzchniach zostały ponumerowane. Zarejestrowano stanowisko biosocjalne każdego drzewa, defoliację i odbarwienie koron, pierśnicę (z dokładnością do 1 mm), taryfę i występowanie drzew martwych. Na SPO I rzędu realizowany jest podstawowy program obserwacyjny.

Fot. 3. Drzewostan sosnowy w nadl. Celestynów - fot. Zbigniew Sierota

Od 1994 roku 122 powierzchnie iglaste, a od 1996 roku 26 powierzchni liściastych, wybranych spośród SPO I rzędu, funkcjonują jednocześnie jako stałe powierzchnie obserwacyjne II rzędu (100 sosnowych, 22 świerkowe, 15 dębowych i 11 bukowych). Na 148 SPO II rzędu obowiązuje program badawczy o znacznie poszerzonym zakresie obserwacji i analiz. SPO II rzędu wybierano w ten sposób, aby każda dzielnica przyrodniczo-leśna Polski była reprezentowana przez dwie lub, w niektórych dzielnicach ze względu na ich rozległy obszar, trzy powierzchnie.

Na SPO I i II rzędu realizowany jest program badawczy, którego metodyka jest w dużym stopniu zharmonizowana z metodyką rekomendowaną przez ICP-Forests (Międzynarodowy Program Koordynacyjny "Ocena i monitoring wpływu zanieczyszczeń powietrza na lasy") [7]. Do wyjątków należy ocena biotycznych elementów ekosystemu leśnego, której podstawy metodyczne zostały opracowane przez zespół realizujący program. Szczegółowy opis stosowanych w Polsce metod oceny i pomiarów publikowany jest w corocznych raportach [11, 12, 13, 14].

W 2001 roku, zgodnie z długoletnim programem monitoringu lasu, przeprowadzono następujący pomiary i obserwacje:

    1. Monitoring uszkodzeń drzewostanów
    - przeprowadzony na 1180 SPO I rzędu w wieku powyżej 40 lat, w tym na 148 SPO II rzędu. Oceniano defoliację, odbarwienie i inne cechy morfologiczne koron drzew. Wykonano pomiary pierśnic.
    2. Monitoring chemizmu aparatu asymilacyjnego drzew
    - obejmujący pobór próbek igieł lub liści z 5 stojących drzew próbnych na 148 SPO II rzędu. Próbki igliwia reprezentowały pierwszy i drugi rocznik. Analizy chemiczne obejmowały: N, P, K, Ca, Mg, S, B, Fe, Mn, Zn, Al., Pb, Cd. W 2001 roku zakończono analizy chemiczne próbek liści dębowych i bukowych z 26 SPO.
    3. Monitoring zdrowotności nasion sosny
    - obejmujący ocenę jakości szyszek i nasion pozyskanych w drzewostanach sosnowych na 100 SPO II rzędu.
    4. Monitoring depozytu zanieczyszczeń
    - przeprowadzony na 148 SPO II rzędu. Wykonano pomiary stężeń SO2 i NO2 metodą pasywną, określono pH oraz skład chemiczny opadów atmosferycznych: zawartość Ca, K, Mg, Na, NH4, Cl, NO3, SO4, Al, Mn, Fe oraz metali ciężkich (Cd, Pb, Cu i Zn).
    5. Monitoring entomologiczny
    - przeprowadzony w drzewostanach iglastych na ok. 1130 SPO I rzędu. Obejmował ocenę gęstości populacji owadów liściożernych: brudnicy mniszki (z zastosowaniem pułapek feromonowych), boreczników, strzygonii choinówki, poprocha cetyniaka, zawisaka borowca, barczatki sosnówki, osnui gwiaździstej (na podstawie jesiennych poszukiwań) oraz ocenę liczebności cetyńców (na podstawie ilości zebranej cetyny). Ponadto, na 61 wybranych SPO II rzędu, dokonano oceny liczebności biegaczowatych.
    6. Monitoring fitopatologiczny
    - przeprowadzony na 148 SPO I rzędu. Wykonano ocenę zagrożenia drzewostanów przez grzyby wywołujące zamieranie pędów sosny, ocenę zasiedlania pniaków przez grzyby oraz ocenę zagrożenia ze strony patogenów korzeni. Ponadto wykonano identyfikację symptomów uszkodzenia koron drzew.
  Raport 2001