1. Wstęp

Fot. 1. Drzewostan dębowo-olszowy w Puszczy Niepołomickiej, nadl. Niepołomice - fot. Elżbieta Dmyterko

Program monitoringu lasu funkcjonuje od 1989 roku, a w poszerzonym zakresie od 1994 roku. W tym okresie zaszły istotne zmiany w poziomie zagrożenia lasów przez czynniki środowiskowe. Znaczne inwestycje w instalacje ograniczające emisję gazów i pyłów oraz wprowadzanie nowszych technologii przemysłowych przyniosły istotną poprawę jakości powietrza atmosferycznego w Polsce. Emisja zanieczyszczeń gazowych, szczególnie dwutlenku siarki została ograniczona o ok. 50%. Zmniejszyła się również emisja tlenków azotu, chociaż w znacznie mniejszym stopniu. Wyraźnie obniżył się także poziom emisji pyłów. Te korzystne zmiany przyczyniły się do poprawy stanu zdrowotnego lasów w Polsce. Na poprawę kondycji drzewostanów istotny wpływ miały także warunki klimatyczne panujące w tym okresie. Wysoki poziom opadów atmosferycznych gwarantował dostateczne zaspokojenie potrzeb wodnych drzewostanów.

Ponieważ zmniejszyło się zagrożenie drzewostanów ze strony zanieczyszczeń powietrza w programie monitoringu lasu zaczęto zwracać większą uwagę na istotne aspekty gospodarki leśnej mające odniesienie do problematyki ochrony środowiska i ochrony przyrody. Najważniejsze z nich to: ocena retencji węgla w ekosystemach leśnych w związku ze zbliżającą się ratyfikacją przez Polskę protokołu z Kioto, monitoring różnorodności biologicznej w lasach w ramach realizacji konwencji o bioróżnorodności i obszarów chronionych Natura 2000, a także zastosowanie wybranych parametrów monitoringu lasu jako kryteriów i wskaźników trwałej i zrównoważonej gospodarki leśnej, zgodnie z zaleceniami Paneuropejskiej Konferencji Ministrów ds. Leśnictwa.

Fot. 2. Drzewostan brzozowy w nadl. Złotów - fot. Elżbieta Dmyterko

Dane zbierane w cyklach czteroletnich w ramach monitoringu gleb pozwalają na analizę zmian zawartości węgla organicznego w związku ze zmianami klimatycznymi czy też sposobami gospodarowania w lasach. Stanowią one cenny materiał dokumentujący zmiany retencji węgla w glebach i pozwalające na ewentualną weryfikację przyznanej Polsce puli retencji węgla zgodnie z protokółem z Kioto.

Zgodnie z Konwencją o bioróżnorodności, obszary chronione objęte tą konwencją powinny być poddane monitorowaniu. Znaczna część ze 148 stałych powierzchni obserwacyjnych II rzędu monitoringu lasu znajdzie się na obszarach Natura 2000. W 1998 roku na powierzchniach tych zostały przeprowadzone badania roślinności runa leśnego i odnowień naturalnych, obejmujące inwentaryzację występujących gatunków roślin naczyniowych, mchów i porostów metodami fitosocjologicznymi [12, 13]. Monitoring lasu przewiduje powtarzanie tych badań w okresach pięcioletnich.

Kolejnym obszarem wykorzystania bogatej bazy danych monitoringu lasu może być realizacja idei Paneuropejskiej Konferencji Ministrów ds. Leśnictwa, która proponuje zastosowanie systemu kryteriów i wskaźników dla oceny wdrażania zasad trwałej i zrównoważonej gospodarki leśnej. Wyniki monitoringu lasu - zbierane w ramach monitoringu gleb, monitoringu depozytu zanieczyszczeń, roślinności runa i odnowień naturalnych - w długim okresie czasu stanowią dobrą podstawę do selekcji odpowiednich kryteriów i wskaźników tej oceny.