12. Ocena wpływu czynników środowiska na stan zdrowotny lasów w 2000 roku i przewidywany kierunek zmian w najbliższych latach

W roku 2000 stan zdrowotny drzewostanów w Polsce, oceniany na podstawie ubytku aparatu asymilacyjnego zgodnie z metodyką ICP-Forest, wykazywał nieznaczne pogorszenie w porównaniu do lat ubiegłych. Wskaźnik defoliacji dla wszystkich gatunków monitorowanych łącznie wzrósł z 2,70 w roku 1999 do 2,75 w roku 2000. Wzrost ten dotyczył głównie drzewostanów sosnowych, w znacznie mniejszym stopniu świerkowych, a drzewostany jodłowe wykazały wyraźny spadek wskaźnika defoliacji w stosunku do roku 1999. W drzewostanach liściastych znaczny wzrost wskaźnika defoliacji dotyczył drzewostanów dębowych - z 3,03 w 1999 roku do 3,13 w roku 2000. Drzewostany bukowe wykazały niewielki spadek wskaźnika a drzewostany brzozowe niewielki jego wzrost. Drzewostany młodsze, podobnie jak w latach ubiegłych wykazują wzrost wskaźnika defoliacji co prawdopodobnie jest związane ze starzeniem się tych drzewostanów.

Zróżnicowanie powierzchniowe zmian poziomu uszkodzenia drzewostanów wskazuje na dominację tendencji wzrostu poziomu uszkodzenia drzewostanów na przeważającym obszarze Polski. Biorąc pod uwagę wskaźnik defoliacji tylko w Krainie Sudeckiej i Karpackiej wskaźnik defoliacji okazał się niższy niż w roku 1999.

Stan zdrowotny drzewostanów zależy od wielu czynników środowiska, oddziałujących na ekosystem leśny w krótkim lub długim okresie czasu. Wśród czynników abiotycznych silnie wpływającymi na stan zdrowotny lasów w krótkim okresie czasu są czynniki meteorologiczne a szczególnie wielkość opadów. Okres suszy w okresie wegetacyjnym powoduje zazwyczaj obniżenie poziomu zdrowotności drzewostanów. Rok 2000 charakteryzował się niedoborem opadów na przeważającym obszarze kraju. Tylko w Krainach: Mazowiecko-Podlaskiej i Małopolskiej suma opadów w okresie wegetacyjnym przekroczyła nieznacznie wieloletnią normę (Rys. 14, 15). W pozostałych krainach suma opadów była niższa od tej normy. W Krainach śląskiej i Sudeckiej niedobór opadów w okresie wegetacyjnym utrzymuje się już drugi rok (Rys. 15). Okres wegetacyjny 2000 roku charakteryzował się dużym miesięcznym zróżnicowaniem opadów. Po wysokich opadach w marcu, kolejne dwa lub w niektórych krainach trzy miesiące były bardzo suche, przy jednoczesnym szybkim wzroście temperatur powietrza. Taki układ meteorologiczny wystąpił najwyraźniej w Krainach: Bałtyckiej, Mazursko-Podlaskiej i Mazowiecko-Podlaskiej. Niedobór opadów, który wystąpił w 2000 roku w okresie wegetacyjnym, był jedną z przyczyn obniżenia poziomu zdrowotności większości drzewostanów w porównaniu z rokiem 1999.

Zanieczyszczenie powietrza SO2 i NO2 na terenach leśnych w ostatnich latach było niskie i trend obniżania poziomu koncentracji SO2 i NO2 utrzymuje się w roku 2000. Najwyższą wartość stężenia SO2 odnotowano w Krainie Małopolskiej, a najniższą w Krainie Mazursko-Podlaskiej. Stężenie NO2 najwyższą wartość osiągnęło również w Krainie Małopolskiej, a najniższą w Krainie Mazursko-Podlaskiej. Wartości te sytuują się znacznie poniżej norm określonych w 1998 roku Rozporządzeniem MOśZNiL [10]. Biorąc pod uwagę wielkość mokrego depozytu, w roku 2000 zwraca uwagę wysoki depozyt NH4 i NO3 w Polsce w porównaniu do innych krajów w Europie. W pewnym stopniu może to wynikać z długiego okresu ekspozycji kolektorów, w których, mimo zabezpieczeń przed zmianami temperatury, może dochodzić do wzrostu zawartości związków azotowych na skutek procesów mikrobiologicznych zachodzących w próbce wody. Podwyższony depozyt azotu może powodować eutrofizację siedlisk leśnych i uwrażliwiać drzewa na działanie czynników abiotycznych i biotycznych. Przeprowadzone obliczenia statystyczne wykazały słabą dodatnią korelację pomiędzy depozytem SO4 i NO3 a defoliacją drzewostanów iglastych.

W roku 2000 zakończono analizę chemiczną próbek glebowych pobranych powtórnie w 1999 roku z SPO II rzędu (po czterech latach w przypadku drzewostanów iglastych lub po trzech latach w przypadku drzewostanów liściastych). Dokonano szczegółowego porównania zawartości pierwiastków w 5 warstwach gleby, celem ustalenia wielkości zmian. Stwierdzono brak zmian w zawartości całkowitej pierwiastków w badanych glebach. Zaobserwowane zmiany dotyczyły pierwiastków kompleksu sorpcyjnego. Wymienne formy: Ca, Mg, K, Al i Mn wykazują znaczące zmiany zawartości we wszystkich badanych warstwach gleby. Odnotowano wzrost zawartości Ca i Mg w próchnicy nadkładowej i wzrost zawartości magnezu w wierzchnich warstwach mineralnych większości typów gleb. Fakt ten stanowi potwierdzenie występowania procesu eutrofizacji badanych gleb leśnych. Postępujący proces eutrofizacji w lasach może skutkować wzrostem przyrostu miąższości drzewostanów, co odnotowywano na wielu powierzchniach badawczych w Europie [12].

Istotny wpływ na stan zdrowotny drzewostanów mają czynniki biotyczne. W ramach monitoringu lasu prowadzona jest ocena liczebności populacji owadów liściożernych, wyznaczana jest średnia biomasa osobnicza biegaczowatych będąca wskaźnikiem poziomu degradacji siedlisk leśnych oraz prowadzona jest ocena zagrożenia grzybami patogenicznymi. W roku 2000 zaznacza się dalszy wzrost liczby odławianych w pułapki feromonowe samców brudnicy mniszki. Wzrost ten jest szczególnie duży w Krainach: Wielkopolsko-Pomorskiej, Mazursko-Podlaskiej i Mazowiecko-Podlaskiej. Liczebność strzygoni choinówki w Krainach: Wielkopolsko-Pomorskiej, Mazowiecko-Podlaskiej i śląskiej wykazuje znaczący wzrost w stosunku do lat ubiegłych. W kilkunastu nadleśnictwach przekroczone zostały liczby ostrzegawcze. W nadchodzących latach, przy sprzyjających dla strzygoni choinówki warunkach pogodowych, w niektórych regionach kraju, może wystąpić wzrost liczebności tego owada mający charakter gradacji.

Zagrożenie ze strony grzybów patogenicznych w 2000 roku było niskie. Zarówno zamieranie pędów sosny jak i rozwój patogenów korzeni utrzymywał się na niższym poziomie niż w latach ubiegłych.