11. Poziom zagrożenia lasów grzybami patogenicznymi

W roku 2000 prace z zakresu monitoringu fitopatologicznego przeprowadzono w nowej sieci powierzchni obserwacyjnych SPO, zmodyfikowanej (rozbudowanej) względem lat poprzednich. Przyjęto 5-letni nawrót obserwacji na tych samych powierzchniach, zaś sam zakres obserwacji, zgodny z przyjętą wcześniej metodyką [6], nie zmienił się. Zbliżona pozostała również liczba powierzchni objętych coroczną lustracją (około 150), co w całym cyklu pozwoli na przeprowadzenie pomiarów i obserwacji łącznie na 730 powierzchniach. 147 spośród nich to powierzchnie II rzędu, oceniane do tej pory, zaś prawie 600 pozostałych to SPO I rzędu. Zasadniczym powodem rozbudowy sieci powierzchni obserwacyjnych i wprowadzenia nowego układu chronologicznego wykonywania obserwacji było dążenie do poprawy reprezentatywności w odniesieniu do regionalnych dyrekcji LP oraz gatunków lasotwórczych.

Ocenę zagrożenia drzewostanów przez grzyby wywołujące zamieranie pędów sosny wykonano na podstawie analizy dwóch parametrów: liczby pędów pozostających na dnie lasu (Wg) oraz nasilenia występowania owocowania porażających je grzybów (Wp). Parametry te umożliwiły określenie syntetycznego wskaźnika potencjalnego zagrożenia drzewostanów zamieraniem pędów WZD (iloczyn Wg*Wp). Dodatkowym kryterium oceny może być występowanie symptomów uszkodzeń drzew typowych dla zamierania pędów sosny.

W roku 2000 zagrożenie drzewostanów sosnowych ze strony grzybów powodujących uszkodzenia aparatu asymilacyjnego (zamieranie pędów, osutki) było niewielkie i porównywalne z tym z lat ubiegłych - Tab. 10. Wskazują na to wartości wszystkich wskaźników wykorzystywanych do oceny (Wg=1,513, Wp=1,139 i WZD=1,723), które były zbliżone do wartości z roku 1998. Udział sosen wykazujących symptomy uszkodzenia aparatu asymilacyjnego, w ogólnej liczbie sosen zinwentaryzowanych na powierzchniach, przekroczył nieznacznie 22%. Ostatni wymieniony wskaźnik po raz pierwszy zastosowano w roku 2000, także niemożliwe jest jego porównanie wynikami z lat ubiegłych. W 2000 roku nie wystąpił wzrost zagrożenia sośnin ze strony chorób aparatu asymilacyjnego w porównaniu do lat poprzednich, kiedy to takie zagrożenie występowało [9]. Wskazuje na typowy poziom zagrożenia dla okresu pomiędzy epifitozami.

Fot. 13. Hubiak pospolity (Fomes fomentarius (Fr.) Fr.), drzewostan bukowo-dębowy na terenie Drawieńskiego Parku Narodowego - fot. Elżbieta Dmyterko

Wartości wskaźników, jak i udziały drzew z uszkodzeniami aparatu asymilacyjnego w poszcze-gólnych krainach przyrod-niczo-leśnych, wykazują duże zróżnicowanie. Naj-niższe wartości (Wg, Wp i WZD równe 1,0) cechowa-ły regiony górskie (Krainy: Sudecka i Karpacka), zaś najwyższe Krainę Mało-polską oraz Mazowiecko-Podlaską (Tab. 10). Również udział drzew uszkodzonych był zróżnicowany pomiędzy poszczególnymi krainami. Pomijając wyniki z Krain: Karpackiej i Sudeckiej (ze względu na niewielką liczbę sosen poddanych ocenie), największy procent drzew uszkodzonych stwierdzono w Krainie Mazowiecko-Podlaskiej (47,91%), najmniejszy zaś w Krainie Mazursko-Podlaskiej, gdzie drzew uszkodzonych nie było wcale. Uzyskane wyniki, podobnie jak wartości wskaźników Wp, Wg i WZD, wskazują, że w 2000 roku najwyższe zagrożenie drzewostanów sosnowych chorobami aparatu asymilacyjnego występowało na Mazowszu. Odpowiada to opisanym w innej pracy [9] wynikom, dotyczącym występowania osutek, zamierania pędów i skrętaka sosny.

Tabela 11 zawiera dane o występowaniu w krainach przyrodniczo-leśnych pniaków (Pn/ha), okresie ich powstania (wieku), zasiedleniu ich przez grzyby (WG) i stopniu ich rozkładu. W roku 2000 na powierzchniach monitoringu fitopatologicznego stwierdzano od 159 (Kraina Bałtycka) do 390 pniaków/ha (Kraina Małopolska), przy średniej dla kraju równej 291. Zasiedlenie pniaków (WG) przez grzyby było w poszczególnych krainach przyrodniczo-leśnych zróżnicowane i zawierało się w przedziale od 6% w Krainie Mazursko-Podlaskiej do 46,1% w Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej (36,9% średnio w kraju). Wartości te są znacznie niższe od wyników z lat poprzednich, zwłaszcza w odniesieniu do liczby pniaków na hektar. Należy jednak pamiętać, że w latach 1997-99 obserwacje wykonywane były na SPO II rzędu, wśród których dominowały powierzchnie z sosną, zaś przeciętny wiek drzewostanów wynosił około 60 lat. W roku 2000 powierzchni sosnowych było relatywnie mniej, zaś przeciętny wiek inwentaryzowanych drzewostanów był wyższy i osiągał 68 lat.

Tabela 12 zawiera wartości wskaźników rozpowszechnienia patogenów (P/ha i WP), grzybów saprotroficznych (S/ha i WS) oraz wskaźników zagrożenia drzewostanów ze strony patogenów korzeni (WD i EP). Występowanie patogenów wyrażone wskaźnikiem P/ha było w 2000 roku znacznie mniejsze (25 pniaków/ha), niż w latach poprzednich (od 40 do 58 pniaków/ha). W przypadku wskaźnika WP różnice te nie były tak duże. Stwierdzone w roku 2000 mniejsze niż w latach poprzednich rozpowszechnienie patogenów korzeni wynikało z przeprowadzenia obserwacji na nowych, wcześniej nie ocenianych powierzchniach, a także ze zmniejszenia udziału powierzchni iglastych, najsilniej zagrożonych przez choroby korzeni. W 2000 roku pniaki iglaste stanowiły około 72% wszystkich zinwentaryzowanych pniaków, podczas gdy w latach 1998-99 było ich 83%. Na wyniki te z pewnością wpłynęła także znacznie niższa liczba pniaków na 1 hektar (Tab. 11), co w przypadku huby korzeni mogło wpłynąć na ograniczanie rozprzestrzeniania się choroby.

Rozpowszechnienie patogenów wykazywało wyraźne zróżnicowanie regionalne. Najwięcej pniaków zasiedlonych przez sprawców chorób korzeni stwierdzono na południu Polski, co związane jest z koncentracją występowania na tym terenie opieniek. Liczbę pniaków skolonizowanych przez patogeny, wyższą od przeciętnej dla kraju, stwierdzono także w Krainach: Małopolskiej i śląskiej, znacznie niższą natomiast w Krainach: Mazursko-Podlaskiej, Sudeckiej i Bałtyckiej. Przestrzenny rozkład częstości występowania patogenów nie uległ większym zmianom w porównaniu do wyników inwentaryzacji z lat poprzednich.

Grzyby saprotroficzne były w roku 2000 znacznie rzadziej identyfikowane na powierzchniach monitoringu fitopatologicznego, niż to miało miejsce w latach ubiegłych. Przyczyny wystąpienia tych różnic były zapewne takie same jak w przypadku patogenów.

Regionalne zróżnicowanie kolonizacji pniaków przez grzyby saprotroficzne było wysokie. Najliczniej grzyby te stwierdzano na pniakach w Krainach: Małopolskiej, śląskiej i Mazowiecko-Podlaskiej, najrzadziej w Krainach: Mazursko-Podlaskiej i Sudeckiej. Rozkład przestrzenny występowania saprotrofów w 2000 roku zbliżony był do rozkładu z roku 1999.

Fot. 14. Żółciak siarkowy (Laetiporus sulphureus (Fr.) Murrill) - fot. Elżbieta Dmyterko

Zagrożenie drzewostanów ze strony chorób systemów korzeniowych (opieńkowej zgnilizny korzeni i huby korzeni) wyrażone jest wskaźnikami dominacji saprotrofów (WD) i eksponencji pniaków na zasiedlenie przez patogeny (EP) - Tab. 12. Wartości tych wskaźników w roku 2000 były znacznie korzystniejsze, niż w latach poprzednich, zwłaszcza w roku 1999. Liczba pniaków skolonizowanych przez saprotrofy była średnio w kraju 3,34 razy większa niż liczba pniaków z patogenami, podczas gdy w roku 1999 wartość wskaźnika WD wyniosła jedynie 2,25. średnia dla kraju wartość wskaźnika eksponencji pniaków (13,46%) była w roku 2000 ponad dwukrotnie mniejsza niż w roku 1999 (27,26%), co wskazuje na znacznie lepszą sytuację drzewostanów inwentaryzowanych w roku 2000, niż ocenianych wcześniej. Przyczyną takiej sytuacji, była wspomniana już wcześniej, znacznie mniejsza liczba pniaków na 1 ha, oraz mniejszy udział powierzchni zlokalizowanych w drzewostanach iglastych.

Zróżnicowanie wartości wskaźników WD i EP pomiędzy krainami przyrodniczo-leśnymi było duże (Tab. 12). Największe zagrożenie występowało w Krainie Karpackiej (WD=1,44 i EP=18,82%). W pozostałych krainach wartości wskaźnika WD były większe od 3, w Krainie Mazowiecko-Podlaskiej osiągały wartość 6,67. Wartości wskaźnika EP w większości krain zawierały się w przedziale 10-17%, jedynie w Krainie Sudeckiej były znacznie mniejsze (2,5%), co spowodowane było małą liczbą pniaków skolonizowanych przez grzyby (6,3%) oraz niskimi wartościami wskaźnika WP (2,34%).

Uszkodzenia aparatu asymilacyjnego drzew (zamieranie pędów i pączków, przebarwienia igliwia, zamieranie wierzchołka) stanowiły najliczniejszą grupę uszkodzeń gatunków iglastych, zwłaszcza sosny i świerka (Tab. 13). Tego typu uszkodzenia stwierdzono u 22,4% sosen i 15,2% świerków, co stanowi odpowiednio 82 i 42% wszystkich uszkodzeń stwierdzonych na drzewach tych gatunków. Najczęściej występującym rodzajem uszkodzenia było zamieranie pędów i pączków, stwierdzone u 12,2% sosen i 13,8% świerków.

W przypadku gatunków liściastych najczęściej występującym rodzajem uszkodzenia był rozkład drewna. Stwierdzono go u 7,1% inwentaryzowanych drzew. Najwięcej tego typu uszkodzeń wystąpiło u buka (10,5% wszystkich drzew) oraz brzozy (7,7%), co stanowiło odpowiednio 52 i 47% wszystkich uszkodzeń stwierdzonych na drzewach tych gatunków. Zamieranie pędów i pączków, rozkład drewna, otwarte rany - w przypadku dębu, oraz zrakowacenia, otwarte rany i suchoczub - w przypadku jodły, były rodzajami uszkodzenia występującymi jednakowo często (odpowiednio 4,7 i 3,2% wszystkich drzew).

Łącznie 24,6% drzew wykazywało symptomy uszkodzeń. Uszkodzenia aparatu asymilacyjnego były najliczniejsze (60% wszystkich uszkodzeń). Na powierzchniach, na których występowały patogeny korzeni, liczba drzew wykazujących uszkodzenia była wyższa (192,9 drzew/ha), zaś liczba drzew zdrowych i bez uszkodzeń znacznie niższa (471,4 drzew/ha), niż na powierzchniach gdzie występowania patogenów nie stwierdzono (odpowiednio 183,7 i 596,9 drzew/ha).

Na podstawie wyników badań wykonanych w ramach monitoringu fitopatologicznego w 2000 roku stwierdzić można, że zagrożenie ze strony zamierania pędów sosny utrzymuje się na raczej niewielkim poziomie, typowym dla okresu międzyepifitozyjnego. Potwierdza to wykonaną w ubiegłych latach prognozę długoterminową występowania chorób tej kategorii [5], wg której zwiększony poziom zagrożeń może wystąpić dopiero w drugiej połowie bieżącej dekady. Oznacza to również, że wykazywany wcześniej wzrost w kolejnych latach wartości wskaźników waloryzujących zagrożenie nie przekraczał granic naturalnie występującej zmienności.

Fot. 15. Opieńka ciemna (Armillaria ostoyae (Romagn.) Herink) - fot. Elżbieta Dmyterko

W 2000 roku również wskaźniki zagrożenia drze-wostanów ze strony pato-genów korzeni przyjmowa-ły niższe wartości niż w latach 1997-99. Spowodo-wane to było przeprowa-dzeniem obserwacji na nowych, wcześniej nie in-wentaryzowanych punktach oraz ograniczeniem udziału punktów zlokalizowanych w drzewostanach iglastych. Również niższa liczba pniaków na 1 ha na poletkach poddanych ocenom w 2000 roku, w porównaniu do tych z lat wcześniejszych, mogąca świadczyć o mniejszej intensywności cięć przedrębnych i będąca czynnikiem ograniczającym rozprzestrzenianie się huby korzeni, mogła wpływać na wartości wskaźników oceny. Dlatego też o trendach w rozwoju zagrożenia przez choroby korzeni wnioskować będzie można dopiero po powtórnym wykonaniu ocen na tych samych powierzchniach.

Ocena uszkodzenia drzew, po raz pierwszy prezentowana w opracowaniu wyników monitoringu fitopatologicznego, pozwoliła wyróżnić dwie kategorie najczęściej występujących uszkodzeń: aparatu asymilacyjnego (zamieranie pędów i pączków, przebarwienia liści, za-mieranie wierzchołka) oraz występowanie oznak rozkładu drewna. Pierwsza z nich stwierdzana była zwłaszcza na drzewach iglastych, druga zaś na drzewach liściastych. Przeprowadzone analizy wykazały także, że drzewa na poletkach, na których występowały patogeny korzeni, częściej wykazywały symptomy uszkodzeń niż drzewa z poletek na których patogenów nie stwierdzono. Podobną zależność stwierdzono również dla danych z roku 1999 [7]. Potwierdza to trafność metodyki oceny uszkodzeń drzew i zagrożenia ze strony patogenów korzeni.

Wyniki obserwacji dokonanych w 2000 roku potwierdziły słuszność przeprowadzenia modyfikacji sieci punktów monitoringu fitopatologicznego. Nowy układ powierzchni i pięcioletni cykl prowadzenia obserwacji pozwoli zwiększyć liczbę obiektów poddanych ocenie oraz podnieść wiarygodność i reprezentatywność tej oceny. Zaproponowany układ wydaje się być również optymalny z organizacyjnego punktu widzenia, zakłada bowiem utrzymanie dotychczasowej liczby punktów ocenianych corocznie (około 150).