8. Intensywność obradzania i jakość nasion sosny na SPO II rzędu

Fot. 10. 2,5-letnia zdrewniała szyszka sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) po wysypaniu nasion - fot. Elżbieta Dmyterko

Obserwacje z 5-letnich badań monitoringowych intensywności obradzania i jakości nasion sosny wskazują na istnienie dość stałej prawidłowości, zgodnie z którą na terenie Polski zmienność w wydajności obradzania sosny jest na ogół większa od zmienności cech jakościowych nasion. Tak było również w 2000 roku, w którym współczynniki zmienności w masie przeciętnej szyszki (23,0%), wagowej wydajności nasion (25,0%) i przeciętnej liczbie nasion w jednej szyszce (29,0%) osiągnęły jeszcze większe wartości, niż w latach poprzednich. Zmienność w masie 1000 nasion, w zdolności kiełkowania, a także w wymiarach zarodka i prabielma, utrzymywała się natomiast na poziomie z ubiegłych lat (współczynniki zmienności wynosiły odpowiednio: 14,4% oraz 7,0%, 8,0% i 7,0%). Największą zmiennością (współczynnik zmienności ok. 100%) charakteryzowała się jak zwykle odporność nasion na test przyspieszonego postarzania.

Rok 2000 wyróżniał się niskim wskaźnikiem przeciętnej w kraju wydajności nasion z szyszek, która była znacznie niższa (o ok. 20%) od średniej z okresu ostatnich pięciu lat - Tab. 9. Wynikało to przede wszystkim ze zmniejszenia przeciętnej liczby pełnych nasion w jednej szyszce. Zjawisko obniżonej wydajności wystąpiło prawie we wszystkich krainach przyrodniczo-leśnych, poza Krainą Mazursko-Podlaską, w której liczba pełnych nasion w jednej szyszce i wagowa wydajność nasion osiągają co roku bardzo niskie wartości.

Największe obniżenie przeciętnej liczby pełnych nasion w jednej szyszce i największy spadek wydajności nasion (o ponad 1/3) stwierdzono w Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej. Na niektórych powierzchniach w tej krainie przeciętna liczba pełnych nasion w jednej szyszce wynosiła zaledwie 1-3 sztuki (średnia krajowa z 5 lat wynosi 17 sztuk), a wagowa wydajność nasion osiągnęła poziom 0,1-0,4% (przy średniej krajowej z 5 lat równej 1,73%). W gospodarce leśnej za średni poziom uznawana jest wydajność wagowa 1,5% nasion z szyszek [4]. Najmniej, w stosunku do średnich z 5 ostatnich lat, parametry wydajnościowe obniżyły się w Krainach: Karpackiej i Małopolskiej. Pomimo dość dużego zróżnicowania regionalnego, istotność różnic w wagowej wydajności nasion pomiędzy krainami przyrodniczo-leśnymi została udowodniona z prawdopodobieństwem 95% tylko za pomocą analizy wariancyjnej, natomiast test Tukey'a nie wykazał krain różniących się istotnie między sobą pod tym względem. Obserwacje monitoringowe spowodowały, że w grudniu 2000 roku został przesłany do wszystkich RDLP sygnał o obniżonej wydajności nasion z szyszek w niektórych regionach Polski i wiele nadleśnictw zrezygnowało ze zbioru szyszek, unikając strat gospodarczych.

W większości krain przyrodniczo-leśnych (z wyjątkiem Mazowiecko-Podlaskiej) wykształ-ciły się nasiona średnio dorodne o masie 1000 sztuk nieco większej od 6,1 g (Tab. 9) - poziomu uznawanego za przeciętny w gospodarce leśnej [4]. Wskaźniki masy 1000 nasion były jednak prawie we wszystkich krainach (poza Karpacką) mniejsze od średnich z ostatnich 5 lat (średnia dla kraju wynosi 6,5 g). Nasiona z Krainy Mazursko-Podlaskiej, które co roku są najdrobniejsze w kraju, osiągnęły w 2000 roku przeciętną masę 1000 sztuk na poziomie zaledwie 5,94 g. Istotność różnic w masie 1000 nasion pomiędzy krainami przyrodniczo-leśnymi nie została jednak udowodniona statystycznie. Wynikało to między innymi z dużej zmienności tego wskaźnika (niezależnie od krainy), który wahał się w dość szerokich granicach - od 4,28 do 9,23 g.

Przeciętne wymiary zarodka w znacznie większym stopniu niż masa 1000 nasion odbiegały od średnich z ostatnich 5 lat, przyjmując prawie we wszystkich krainach (poza Karpacką) wartości znacznie niższe od tych średnich. Dotyczyło to głównie przeciętnych szerokości zarodka (Rys. 16), które aż w 6 krainach utrzymywały się na poziomie dolnych granic przedziałów standardowych, wyznaczonych na podstawie wieloletnich obserwacji dla nasion sosny I klasy jakości [22]. Natomiast tak niską, w odniesieniu do standardów, przeciętną długość zarodka obserwowano tylko w Krainie Mazursko-Podlaskiej. Na tle zmienności krajowej analiza wariancyjna nie udowodniła istotności różnic w średniej długości i szerokości zarodka oraz prabielma pomiędzy krainami przyrodniczo-leśnymi.

Zmniejszenie wymiarów zarodka nie wpłynęło w najmniejszym stopniu na obniżenie zdolności kiełkowania nasion sosny wykształconych w 2000 roku. średnie dla krain przyrodniczo-leśnych zdolności kiełkowania wahały się w granicach od 95 do 98%. , a istotność niewielkich różnic między krainami nie została udowodniona statystycznie.

Nienormalnie zmniejszone wymiary zarodków nie spowodowały tym razem zmniejszenia odporności nasion na test przyspieszonego postarzania. Przeciętnie dla krain przyrodniczo-leśnych spadki żywotności po teście postarzania wahały się w granicach od 0,5 do 2,5% i istotność tych niewielkich różnic nie została udowodniona statystycznie.