3. Zróżnicowanie stanu zdrowotnego drzewostanów w kraju

W 2000 roku ocenie poziomu zdrowotności drzewostanów poddano drzewostany młodsze (od 20 do 40 lat) na 281 SPO i drzewostany starsze (powyżej 40 lat) na 1180 SPO. Z uwagi na różny poziom naturalnej witalności oraz inny cykl obserwacji (młodsze drzewostany są oceniane co dwa lata, starsze - corocznie) obie te grupy drzewostanów zostały omówione oddzielnie.

Fot. 3. Powierzchnie wylesione w Beskidzie śląskim - fot. Jerzy Wawrzoniak

W 2000 roku, w gru-pie drzewostanów młod-szych, udział drzew zdro-wych (defoliacja do 10%) w drzewostanach liścias-tych wynosił 25,43%, w drzewostanach iglastych 21,57% - Tab. 1. W drze-wostanach starszych udział drzew zdrowych był znacznie niższy i wynosił dla drzewostanów liściastych - 12,92%, a dla iglastych - 9,57% (Tab. 2). W obu grupach wiekowych drzewostany liściaste charakteryzowały się wyższym udziałem drzew zdrowych niż drzewostany iglaste tej samej grupy wiekowej. Wśród młodszych drzewostanów liściastych najwyższy udział drzew zdrowych odnotowano w drzewostanach bukowych (45,00%), najniższy w drzewostanach dębowych (14,41%). Wśród młodszych drzewostanów iglastych najwyższy udział drzew zdrowych odnotowano w drzewostanach jodłowych (57,50%), a najniższy - w drzewostanach sosnowych (20,02%).

W drzewostanach starszych najwyższym udziałem drzew zdrowych wśród liściastych charakteryzowały się drzewostany bukowe (18,30%), a wśród iglastych - drzewostany sosnowe (9,92%). Najniższy udział drzew zdrowych w tej grupie wiekowej odnotowano wśród liściastych - w drzewostanach dębowych (4,95%), a wśród iglastych - w drzewostanach jodłowych (3,60%) - Tab. 2.

Biorąc pod uwagę udział drzew uszkodzonych (powyżej 25% defoliacji, klasa 2-4) w drzewostanach młodszych odnotowano ich łącznie 21,04%: 20,40% w drzewostanach iglastych i 24,04% w drzewostanach liściastych - Tab. 1. W drzewostanach starszych udział drzew uszkodzonych był znacznie wyższy i łącznie wynosił 31,96% ( 32,03% w drzewostanach iglastych i 31,73% w drzewostanach liściastych) - Tab. 2. Wśród gatunków liściastych najwięcej drzew uszkodzonych zarejestrowano w drzewostanach dębowych: 37,65% - w młodszych, 46,70% - w starszych. W młodszych drzewostanach iglastych najwyższy udział drzew uszkodzonych wystąpił w drzewostanach sosnowych (20,64%) i świerkowych (20,00%), a w starszych zdecydowanie największym udziałem tych drzew (55,94%) charakteryzowały się drzewostany jodłowe. Szczególną uwagę zwraca radykalna zmiana z wiekiem stanu zdrowotnego drzewostanów jodłowych. Młodsze drzewostany jodłowe można zaliczyć do najzdrowszych wśród monitorowanych gatunków, a starsze do najbardziej uszkodzonych.

Fakt ten jest dobrze widoczny przy porównaniu wskaźnika defoliacji drzewostanów monitorowanych gatunków - Tab. 3. W grupie drzewostanów młodszych drzewostany jodłowe mają najniższy wskaźnik defoliacji (1,64), niższy niż najzdrowsze wśród liściastych drzewostany bukowe (1,98). Wśród drzewostanów starszych drzewostany jodłowe charakteryzują się najwyższym wskaźnikiem defoliacji (3,30), wyższym niż najbardziej uszkodzone wśród liściastych drzewostany dębowe (3,13).

Fot. 4. Korona sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.), nadl. Białobrzegi - fot. Elżbieta Dmyterko

Poziom odbarwienia monitorowanych drzewostanów jest niski. Najwięcej odbarwień wystąpiło w drzewostanach dębowych. W młodszych drzewostanach tego gatunku lekkie odbarwienia wykazywało 4,41% drzew, w starszych odnotowano 2,33% drzew z odbarwieniami lekkimi i 2,33% drzew z odbarwieniami średnimi. Ponadto w starszych drzewostanach świerkowych i jodłowych poziom odbarwień lekkich przekraczał niewiele ponad 1%. Pozostałe gatunki nie wykazywały widocznych odbarwień, (Tab. 1, 2). Zróżnicowanie poziomu zdrowotności drzewostanów pomiędzy krainami przyrodniczo-leśnymi wskazuje na utrzymywanie się wyższego poziomu uszkodzeń drzewostanów Polski południowej. Porównanie uszkodzenia drzewostanów w układzie krain przeprowadzono posługując się wskaźnikiem defoliacji (Tab. 3).

Fot. 5. Korona świerka pospolitego (Picea excelsa Link.), nadl. Białobrzegi - fot. Elżbieta Dmyterko

Najwyższy poziom uszkodzenia drzewo-stanów starszych wykazuje Kraina Karpacka (wsk. def. = 3,21). Najmniej uszkodzone drzewostany tej grupy wiekowej znajdują się w Krainach: Bałtyckiej i Mazursko-Podlaskiej (wartości wskaźnika poniżej 2,5). W grupie drzewostanów młodszych najwyższy poziom uszkodzenia wykazują drzewostany Krain: śląskiej i Małopol-skiej (wartości wskaźnika defoliacji w granicach 2,73-2,62), najniższy - drzewostany Krainy Mazursko-Podlaskiej (wsk. def. = 2,04). Zwraca uwagę fakt niedużego uszkodzenia młodszych drzewostanów Krainy Karpackiej (wsk. def. = 2,32), w sytuacji gdy starsze drzewostany tej krainy wykazują najwyższy poziom uszkodzenia na tle innych krain przyrodniczo-leśnych.

Fot. 6. Korona jodły pospolitej (Abies alba Mill.), nadl. Olkusz - fot. Elżbieta Dmyterko

Najzdrowsze drzewostany sosnowe (zarówno młodsze jak i starsze) występowały w Krainie Mazursko-Podlaskiej, najbardziej uszkodzone w Krainie Sudeckiej (drzewostany młodsze) i Karpackiej (drzewostany starsze). Najmniej uszkodzone drzewostany świerkowe wystąpiły w Krainie Mazursko-Podlaskiej (drzewostany młodsze) oraz w Krainie Mazowiecko-Podlaskiej (drzewostany starsze), wartości wskaźnika defoliacji były równe odpowiednio: 1,05 i 2,18. Największe uszkodzenia tych drzewostanów wystąpiły w Krainie Karpackiej. Drzewostany jodłowe występują tylko w Krainie Karpackiej i Małopolskiej. W obu krainach starsze drzewostany zaliczają się do najbardziej uszkodzonych (wsk. def. równy odpowiednio 3,32 i 3,24). Młodsze drzewostany jodłowe, które oceniano tylko w Krainie Karpackiej, wykazują krańcowo wyższą zdrowotność, osiągając dwukrotnie niższy wskaźnik defoliacji (1,64).

Fot. 7. Korona brzozy brodawkowatej (Betula verrucosa Ehrh.), nadl. Srokowo - fot. Elżbieta Dmyterko

Poziom zdrowotności drzewostanów liściastych w krainach przyrodniczo-leśnych jest zróżnicowany. Drzewostany dębowe należą do najbardziej uszkodzonych wśród drzewostanów liściastych. Starsze drzewostany tego gatunku osiągnęły wysokie wartości wsk. def. w Krainach: Mazursko-Podlaskiej (4,18) i Karpackiej (4,03), niskie wartości w Krainach: Sudeckiej (2,85) i Bałtyckiej (2,86). W młodszych drzewostanach dębowych wskaźnik defoliacji również przyjmuje wysokie wartości: od 4,30 w Krainie Sudeckiej do 2,17 w Krainie Mazursko-Podlaskiej. Drzewostany bukowe wykazują wyższą zdrowotność w porównaniu do drzewostanów dębowych. Wskaźnik defoliacji drzewostanów starszych waha się od 2,75 w Krainie Karpackiej do 1,80 w Krainie Sudeckiej. Młodsze drzewostany bukowe charakteryzują się na ogół niższym wskaźnikiem defoliacji. Drzewostany brzozowe charakteryzują się wysoką zdrowotnością. Wskaźnik defoliacji w starszych drzewostanach najwyższą wartość (3,43) osiągnął w Krainie Sudeckiej, a najniższą (2,42) w Krainie Mazursko-Podlaskiej. Młodsze drzewostany wykazują niższe wartości wskaźnika. Zawiera się on w przedziale od 3,00 w Krainie śląskiej do 1,60 w Krainie Mazowiecko-Podlaskiej.