2. Zarys metodyki i program monitoringu lasu w 2000 roku

Fot. 2. Drzewostan bukowy w nadl. Wejherowo - fot. Elżbieta Dmyterko

Stałe powierzchnie obserwacyjne (SPO) są podstawowym elementem struktury systemu monitoringu lasu, funkcjonującego w kraju od 1989 roku. Na terenach leśnych w drzewostanach sosnowych, świerkowych, jodłowych, dębowych, bukowych i brzozowych w wieku powyżej 20 lat zlokalizowano 1461 SPO (Rys. 1) (jedna powierzchnia na ok. 60 km2 powierzchni leśnej kraju). Z tej liczby 433 SPO, rozmieszczone w sieci 16x16 km, wchodzą w skład europejskiej sieci monitoringu. Stała powierzchnia obserwacyjna I rzędu składa się z grupy 20 ponumerowanych drzew, wybranych z drzewostanu panującego, a jej środek jest na trwałe zaznaczony w terenie. Struktura rozmieszczenia i różnorodności SPO pod względem gatunku panującego oraz wieku drzewostanów jest zgodna ze strukturą lasów w kraju.

Od 1994 roku 122 powierzchnie iglaste, a od 1996 roku 26 powierzchni liściastych, wybranych spośród SPO I rzędu, funkcjonują jednocześnie jako stałe powierzchnie obserwacyjne II rzędu (100 sosnowych, 22 świerkowe, 15 dębowych i 11 bukowych). Na 148 SPO II rzędu obowiązuje program badawczy o znacznie poszerzonym zakresie obserwacji i analiz. SPO II rzędu wybierano w ten sposób, aby każda dzielnica przyrodniczo-leśna Polski była reprezentowana przez dwie lub, w niektórych dzielnicach ze względu na ich rozległy obszar, trzy powierzchnie. Na SPO I i II rzędu realizowany jest program badawczy, którego metodyka publikowana jest w corocznych raportach [17, 18, 19, 20, 21].

Program monitoringu lasu w 2000 roku obejmował następujący pomiary i obserwacje:

1. Monitoring uszkodzeń drzewostanów - przeprowadzony na 1313 SPO I rzędu w wieku powyżej 20 lat oraz na 148 SPO II rzędu. Obejmował ocenę defoliacji i odbarwień aparatu asymilacyjnego oraz innych cech morfologicznych koron drzew oraz pomiar pierśnic.

2. Monitoring gleb - obejmował wykonanie analiz chemicznych zbiorczych próbek gleb, pobranych w 1999 roku ze 148 SPO II rzędu. Wykonano następujące oznaczenia: całkowitą zawartość P, K, Ca, Mg, S, Zn, Cu, Mn, Fe, Na, Pb i Al oraz kationów wymiennych.

3. Monitoring depozytu zanieczyszczeń - na 148 SPO II rzędu wykonano pomiary stężeń SO2 i NO2 metodą pasywną, określono pH oraz skład chemiczny opadów atmosferycznych - zawartość Ca, K, Mg, Na, NH4, Cl, NO3, SO4, Al, Mn, Fe oraz metali ciężkich (Cd, Pb, Cu, Zn).

4. Monitoring zdrowotności nasion sosny - ocenie poddano jakość szyszek i nasion pozyskanych ze 100 SPO II rzędu, zlokalizowanych w drzewostanach sosnowych.

5. Monitoring entomologiczny - polegał na ocenie gęstości populacji owadów liściożernych w drzewostanach iglastych na SPO I rzędu na podstawie jesiennych poszukiwań, pułapek feromonowych i zbierania cetyny oraz na określeniu liczebności biegaczowatych na wybranych SPO II rzędu - z zastosowaniem zmodyfikowanych pułapek Barbera.

6. Monitoring fitopatologiczny - obejmował ocenę fitopatologicznego zagrożenia lasu na 141 SPO I rzędu, poprzez obliczenie wartości wskaźnika zamierania pędów sosny, identyfikację symptomów uszkodzenia koron drzew oraz ocenę zasiedlania pniaków przez grzyby.